147
edits
İslam hüququnda köləlik: Difference between revisions
→Müsəlman hakimiyyəti altında olan Kitab əhli üçün istisna
| [unchecked revision] | [unchecked revision] |
| Line 50: | Line 50: | ||
Bəzi alimlərin fikrincə, İslam dövlətinin qeyri-müsəlman sakinləri cizyə vergisi ödəmədikdə və ya dövlətlə bağladıqları müqaviləni pozduqda da kölələşdirilə bilərdilər.<ref>{{Citation|url=https://books.google.com/books?id=dyZ-DAAAQBAJ&pg=PA52|title=Slavery in the Ottoman Empire and its Demise 1800-1909|author=Y. Erdem (20 November 1996)|page=26|publisher=Palgrave Macmillan UK|ISBN=978-0-230-37297-9}}</ref><ref>{{Citation|url=https://books.google.com/books?id=z3VoBgAAQBAJ&pg=PA2|title=Muslim and Christian Contact in the Middle Ages: A Reader|author=Jarbel Rodriguez (2015)|page=2|publisher=University of Toronto Press|ISBN=978-1-4426-0066-9}}</ref><ref>U. C. Klarens-Smit, ''İslam və Köləliyin Ləğvi'', səh. 39</ref> | Bəzi alimlərin fikrincə, İslam dövlətinin qeyri-müsəlman sakinləri cizyə vergisi ödəmədikdə və ya dövlətlə bağladıqları müqaviləni pozduqda da kölələşdirilə bilərdilər.<ref>{{Citation|url=https://books.google.com/books?id=dyZ-DAAAQBAJ&pg=PA52|title=Slavery in the Ottoman Empire and its Demise 1800-1909|author=Y. Erdem (20 November 1996)|page=26|publisher=Palgrave Macmillan UK|ISBN=978-0-230-37297-9}}</ref><ref>{{Citation|url=https://books.google.com/books?id=z3VoBgAAQBAJ&pg=PA2|title=Muslim and Christian Contact in the Middle Ages: A Reader|author=Jarbel Rodriguez (2015)|page=2|publisher=University of Toronto Press|ISBN=978-1-4426-0066-9}}</ref><ref>U. C. Klarens-Smit, ''İslam və Köləliyin Ləğvi'', səh. 39</ref> | ||
== Kölələrin azad edilməsi == | |||
Quranda kölələrin azad edilməsi fəzilətli bir əməl ([https://quran.az/2/177 Quran 2:177], [https://quran.az/90 Quran 90:12-17]), eləcə də müəyyən günahların kəffarəsi ([https://quran.az/4/92 Quran 4:92], [https://quran.az/5/89 Quran 5:89]) kimi təqdim olunur. Hədislərdə əlavə edilir ki, əgər kölələr üzündən vurularsa və ya əsassız yerə döyülərsə, onlar azad edilməlidir. Digər tərəfdən, hədislərdə Məhəmmədin kölələrdən istifadə etdiyi və ya onun kənizlərinin olduğuna dair çoxsaylı məqamlar nəql olunur. Həmçinin, Məhəmmədin öz kölələrini azad edən səhabələrə etiraz etdiyini nəql edən hədislər də mövcuddur (məsələn, {{Muslim||1668a|reference}} və ya {{Bukhari|||2592|darussalam}}-yə baxın).{{Quote|{{Quran|2|177}}|Yaxşı əməl (ibadət vaxtı) üzünüzü şərqə və qərbə tərəf çevirməyiniz deyildir. Yaxşı əməl sahibləri o kəslərdir ki, Allaha, axirət gününə, mələklərə, kitablara və peyğəmbərlərə inanar, mal-dövlətini sevməsinə baxmayaraq onu qohum-əqrəba, yetimlər, yoxsullar, yolda qalanlar, dilənçilər və qulların azad olunması üçün sərf edər, namazı qılar, zəkatı verər, əhd etdikləri zaman əhdlərinə sadiq qalar, darlıqda, çətinlikdə, eləcə də döyüş vaxtı səbir edərlər. Onlar sadiqlərdir, əsil müttəqilərdir.}}{{Quote|{{Quran-range|90|12|17}}|Sən haradan biləsən ki, əqəbə nədir?! O, kölə azad etməkdir, Yaxud aclıq günündə yemək yedirməkdir, Qohumluğu çatan bir yetimə, Yaxud heç bir şeyi olmayan yoxsula. Sonra da iman gətirən, bir-birinə səbir etməyi tövsiyə edən və mərhəmətli olmağı tövsiyə edənlərdən olmaqdır.}}Əvvəlki və müasir yaxın şərq mədəniyyətlərində olduğu kimi,<ref>Brokopp, J. (2000) "Erkən Maliki Hüququ", Brill: Leiben, səh.170</ref> bir kölə öz azadlığını satın almaq üçün müqavilə bağlaya bilərdi. İslam hüququnda bu yazılı müqavilə Quran termini olan və ərəbcə "yazmaq" felindən törəmiş mükatəb adlanır və sahiblərin öz sərvətləri ilə buna töhfə vermələri təşviq edilir:{{Quote|{{Quran|24|33}}|Evlənməyə gücü çatmayanlar isə, Allah Öz lütfü ilə onları zəngin edənə qədər iffətlərini qorusunlar. Kölələrinizdən mükatəbə etmək istəyənlərlə, əgər onlarda bir xeyir (qabiliyyət və etimad) görürsünüzsə, dərhal mükatəbə edin! Allahın sizə verdiyi maldan siz də onlara verin! Dünya həyatının mənfəətini əldə etmək məqsədilə namuslu qalmaq istəyən cariyələrinizi zinaya məcbur etməyin! Kim onları məcbur edərsə, (bilinməlidir ki,) onların bu məcburiyyətindən sonra, şübhəsiz ki, Allah (o cariyələri) bağışlayandır, rəhmlidir. (“Mükatəbə” kölə və cariyə ilə onların sahibi arasında bağlanan bir müqavilədir. Bu müqaviləyə görə, bir kölə, yaxud bir cariyə müəyyən bir məbləği sahibinə ödəməsi müqabilində özünün azad edilməsini istəyir. “Allahın sizə verdiyi maldan siz də onlara verin!” buyurulmaqla kölələrə və cariyələrə maddi köməklik olunması tövsiyə olunur ki, bu şəkildə daha tez azadlıqlarını əldə edə bilsinlər. Bu da onu göstərir ki, İslam dini birdən birə ləğv edilməsi mümkün olmayan quldarlıq sistemini tədriclə ortadan qaldırmaq istəmiş və bunun üçün bir sıra tədbirlər görmüşdür.)}}Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, Məhəmmədin əsirləri dini qəbul etdikdən sonra azad etdiyi bildirilir (digər tərəfdən, Quran 2:221 müsəlmanların evlənə biləcəyi iman gətirmiş kölələrin mövcudluğunu ehtiva edir; Jozef Şaxt İslam hüququnda belə yazmışdır: "Kişi kölə iki qadın köləyə qədər evlənə bilər; qadın kölə öz sahibi olmayan azad kişi ilə, kişi kölə isə öz sahibi olmayan azad qadınla evlənə bilər."<ref>Jozef Şaxt, İslam Hüququna Giriş, səh. 127</ref> İslam hüququ azad doğulmuş müsəlmanların kölələşdirilməsinə icazə vermir.<ref>{{Citation|url=|title=Qurandan Monqollara qədər İslam düşüncəsində zorakılıq|author=Robert Qliv (14 aprel 2015)|page=142|publisher=Edinburq Universiteti Nəşriyyatı|ISBN=978-0-7486-9424-2}}</ref> | |||
Əgər bir şəxs kölə edildikdən sonra İslamı qəbul edərdisə, onun azad edilməsi dindar bir əməl hesab olunurdu, lakin məcburi deyildi.<ref>W. G. Clarence-Smith, ''Islam and the Abolition of Slavery'', p. 22</ref> Bir çox alimlər İslamı qəbul etdiyini bəyan edən əsirlərin azad edilməsi təcrübəsinə ehtiyatla yanaşırdılar, çünki bu cür din dəyişdirmələrin kölələr tərəfindən azadlıq əldə etmək üçün bir bəhanə olmasından qorxurdular. Bu səbəbdən Klarens-Smit yazır: "Üləma yalnız kölələrin İslam ordusuna qoşulmaq üçün kafir sahiblərindən qaçdığı təqdirdə din dəyişdirmə yolu ilə avtomatik azadlığı qəbul edirdi". O, buna misal olaraq Taif mühasirəsindən qaçan həbəşistanlı bir kölənin Məhəmməd tərəfindən azad edilməsini göstərir.<ref>W. G. Clarence-Smith, ''Islam and the Abolition of Slavery'', pp. 39-41</ref> | |||
== Digər hüquqlar və müdafiələr == | |||
Quranda, ənənəvi təfsirə görə, 24:33-cü ayədə sahiblərin öz kölə qadınlarını fahişəliyə məcbur etməsi qadağan edilir. Bəzi İslam modernistlərinə görə, bu, ehtimal ki, ümumiyyətlə məcburi zinaya aiddir, lakin sahibləri ilə cinsi əlaqə zina hesab olunmurdu, çünki buna digər ayələrdə açıq şəkildə icazə verilir (aşağıdakı cinsi razılıq bölməsinə baxın). | |||
[https://quran.az/4/36 Quran 4:36] "əlinizin altındakılara" xeyirxahlıq göstərilməli olan qruplar arasında sadalayır. | |||
Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, sahibinin övladını dünyaya gətirən kəniz Umm Vələd (uşaq anası) statusu qazanır. O, artıq satıla bilməz (Sünən {{Abu Dawud||3954|darussalam}} və {{Ibn Majah||3|19|2517}}-yə əsasən, xəlifə Ömərin hökmünə görə), sahibinin ölümündən sonra azad edilir və onların övladı doğuşdan azad sayılır. | |||
[https://quran.az/4/25?t=1 Quran 4:25] azad bir qadınla evlənməyə imkanı çatmayan yoxsul möminin iman gətirmiş kölə qadınlarla (başqa möminlərin sahib olduğu qadınlar, çünki "sağ əllərinizin sahib olduğu kəslər" ifadəsi burada cəm formasına keçir) evlənməsini tövsiyə edən bir ayədir. Ayə onlara onunla evlənmək üçün ilk növbədə "onun adamlarından" icazə almağı buyurur. Əgər bu qadınlar sonradan zina edərlərsə, ayədə qeyd olunur ki, onlar azad qadınlara verilən cəzanın yalnız yarısını almalıdırlar. | |||
Bir hədisdə Məhəmməd tərəfindən kölələrə bir sıra hüquqlar verilir. {{Bukhari|||30|darussalam}}-da Məhəmmədin belə dediyi bildirilir: "Kölələriniz sizin qardaşlarınızdır və Allah onları sizin ixtiyarınıza vermişdir. Kimin ixtiyarında bir qardaşı varsa, ona yediyindən yedirtsin və geyindiyindən geyindirsin. Onlara (kölələrə) gücləri çatmayan işləri tapşırmayın, əgər tapşırsanız, onlara kömək edin". | |||
== Geniş mənada son antik dövrdə kölələrin azad edilməsi və digər kölə hüquqları == | |||
Öz dövrü üçün şübhəsiz bir irəliləyiş olsa da, İslamın qədim dövrün standartlarına görə kölələrə müstəsna rəftar gətirmə dərəcəsi tez-tez şişirdilir. İslamdan əvvəl Zərdüştilik hüququnda kölələrin zorakılıqdan qorunması mövcud idi və köləni azad etmək fəzilət hesab olunurdu.<ref>Irani, K.M. & Silver, M. (editors), [https://books.google.co.uk/books?id=ce7WjBvjENEC&pg=PA87&lpg=PA87 Social Justice in the Ancient World], Connecticut:Greenword Press, 1995, p.87</ref> Martin Kleyn yazır:{{Quote|Martin A. Kleyn, "Köləlik və ləğvinin tarixi lüğəti", səh. 218<ref>Martin A. Kleyn, "Köləlik və ləğvinin tarixi lüğəti", Lanham, Merilend: Rouman və Litlfild, 2014, səh. 218</ref>|Sasanilər dövründə (eramızın 224-cü ilindən 647-ci ilinə qədər) köləlik haqqında daha çox məlumatımız var, bu da qismən Sasanilərin köləliklə bağlı geniş qanunvericiliyinin olması ilə əlaqədardır. [...] Zərdüştiliyi qəbul edən kölə öz azadlığını satın ala bilərdi. Kölələr tək bir cinayətə görə edam edilə bilməzdi. Köləni azad etmək xeyirxah əməl hesab olunurdu. Kölələrin mülkiyyət hüququ və ayda üç gün istirahət hüququ var idi.}}Qədim Romada da kölələri azad etmək o qədər yayılmışdı ki, Avqust 30 yaşından kiçik kölələrin azad edilməsinin qarşısını almaq üçün qanun qəbul etdirmişdi. Həm Avqust dövründə, həm də erkən İslam dövründə kölələr çox sayda idi, buna görə də onları azad etmək üçün geniş imkanlar var idi. | |||
Romalıların hakimiyyəti altında kənd yerlərindəki kölələrə qarşı çox pis rəftar edilsə də, təhsilli kölələr tez-tez ağalarının iş agentləri, sənayenin hər sahəsində mexanik və sənətkar kimi xidmət edirdilər. Belə kölələr bu işdən əldə olunan qazancın bir hissəsini özlərinə aid hesab edə bilirdilər; bu, ''peculium'' adlanırdı — hüquqi cəhətdən ağaya məxsus olsa da, praktik nöqteyi-nəzərdən köləyə aid olan mülkiyyət idi və hətta öz azadlıqlarını satın almaq üçün istifadə edilə bilərdi. Antoninin Konstitusiyası kölələrə qarşı qəddarlığı qadağan edir və öz kölələrini haqsız yerə öldürən sahiblər üçün cəza tətbiq edirdi. Kölələr qəddarlığa görə öz sahiblərindən şikayət edə bilirdilər və bu halda sahibi köləni satmağa məcbur edilə bilərdi. Klavdinin Konstitusiyası isə kölə mülkiyyətinin satışı və ya bölünməsi zamanı kölə olan ər-arvadın, valideynlərlə uşaqların və ya bacı-qardaşların bir-birindən ayırılmasını qadağan edirdi.<ref>Uilyam Smit, "Yunan və Roma Antik Əşyaları Lüğəti", London: Teylor və Uolton, 1842, səh. 869</ref> | |||
== Cinsi razılığın olmaması və kölə nikahları == | |||
=== Quran === | |||
Quran möminlərə həm öz zövcələri, həm də "sağ əllərinin sahib olduğu kəslər" ilə cinsi əlaqədə olmağa icazə verir. Aşağıda göstərilən ayələrdə bu iki qrup bir-birindən açıq şəkildə fərqləndirilir ki, bu da ənənəvi baxış tərəfdarları tərəfindən bəzi İslam modernistlərinin "möminlər əsir qadınlarla yalnız onlarla evləndikdən sonra cinsi əlaqədə ola bilərlər" iddiasını təkzib etmək üçün istifadə olunur. Bundan əlavə, bir ayə peyğəmbərin özünə müharibə qənimətindən payına düşən əsirlər üzərində bu cür hüquqları açıq şəkildə tanıyır:{{Quote|{{Quran-range|23|1|6}}|Həqiqətən, möminlər nicat tapmışlar; O kəslər ki, namazlarında xüşu içindədirlər, (“Xüşu” sözünü İslam alimlərinin bir qismi “Allah qorxusu və sevgisi ilə Ona təzim etmək və bu hislə təvazökarlıq göstərmək” kimi izah etmişlər. Bəzilərinə görə isə, bununla yanaşı, namazda sükunət və sağa-sola baxmamaq kimi əməlləri də ehtiva edir.) O kəslər ki, boş söz və hərəkətlərdən üz çevirərlər, O kəslər ki, zəkatı verərlər, O kəslər ki, ayıb yerlərini (zinadan) qoruyarlar, <b>Ancaq zövcələri, yaxud əllərinin altındakılar (cariyələri) bundan istisnadır.</b> Şübhəsiz, (buna görə) onlar qınanmazlar.}}''[https://web.archive.org/web/20260311150246/https://v2.azleks.az/dictionary/cariye Cariyə] pulla alınıb-satılan kölə, zövcə isə arvad deməkdir.''{{Quote|{{Quran-range|70|29|30}}|O kəslər ki, iffətlərini qoruyarlar. Ancaq həyat yoldaşları və ya cariyələri bundan istisnadır. Çünki onlar (buna görə) qınanmazlar.}} | |||
== Həmçinin bax == | == Həmçinin bax == | ||