147
edits
İslam hüququnda köləlik: Difference between revisions
→Həmçinin bax
| [unchecked revision] | [unchecked revision] |
| Line 122: | Line 122: | ||
Con Azuma (John Azumah) yazır ki, "On səkkizinci əsrin ortalarından etibarən Baqirmi əsas ixracatçıya çevrilsə də, Efiopiya çox uzun müddət müsəlman dünyası üçün xədimlərin əsas mənbəyi olmuşdur." O, 19-cu əsrə aid hesabatlarda bu proseduru belə təsvir edir:{{Quote|John Alembillah Azumah, ''The Legacy of Arab-Islam in Africa: A Quest for Inter-religious Dialogue'', p. 178<ref>John Alembillah Azumah, ''The Legacy of Arab-Islam in Africa: A Quest for Inter-religious Dialogue'', Oxford: Oneworld, 2001, ebook edition published 2014, p. 178</ref>|Səkkiz-on yaş arası oğlan uşaqları üzərində həyata keçirilən bu əməliyyat, İslamda qadağan olunmasına baxmayaraq, həddindən artıq yüksək ölüm nisbəti ilə icra edilirdi. Qustav Naxtiqala (Gustav Nachtigal) bildirilmişdi ki, Baqirmidə əməliyyat olunanların təxminən cəmi 30 faizi sağ qalırdı, digər hesablamalar isə ölüm nisbətinin 80 faizə qədər çatdığını göstərirdi. Bu vəhşi əməli bədən dərili qurbanlar üçün xüsusilə amansız edən məqam o idi ki, əməliyyatları onlara cinsi əlaqə (koitus) imkanını tamamilə itirməyə yol açmayan ağ dərili həmkarlarından fərqli olaraq, qaradərililərin xədimləşdirilməsi xalq arasında "qarınla eyni səviyyədə" adlandırılan üsulla — yəni cinsiyyət orqanlarının tamamilə amputasiyası ilə həyata keçirilirdi.}} | Con Azuma (John Azumah) yazır ki, "On səkkizinci əsrin ortalarından etibarən Baqirmi əsas ixracatçıya çevrilsə də, Efiopiya çox uzun müddət müsəlman dünyası üçün xədimlərin əsas mənbəyi olmuşdur." O, 19-cu əsrə aid hesabatlarda bu proseduru belə təsvir edir:{{Quote|John Alembillah Azumah, ''The Legacy of Arab-Islam in Africa: A Quest for Inter-religious Dialogue'', p. 178<ref>John Alembillah Azumah, ''The Legacy of Arab-Islam in Africa: A Quest for Inter-religious Dialogue'', Oxford: Oneworld, 2001, ebook edition published 2014, p. 178</ref>|Səkkiz-on yaş arası oğlan uşaqları üzərində həyata keçirilən bu əməliyyat, İslamda qadağan olunmasına baxmayaraq, həddindən artıq yüksək ölüm nisbəti ilə icra edilirdi. Qustav Naxtiqala (Gustav Nachtigal) bildirilmişdi ki, Baqirmidə əməliyyat olunanların təxminən cəmi 30 faizi sağ qalırdı, digər hesablamalar isə ölüm nisbətinin 80 faizə qədər çatdığını göstərirdi. Bu vəhşi əməli bədən dərili qurbanlar üçün xüsusilə amansız edən məqam o idi ki, əməliyyatları onlara cinsi əlaqə (koitus) imkanını tamamilə itirməyə yol açmayan ağ dərili həmkarlarından fərqli olaraq, qaradərililərin xədimləşdirilməsi xalq arasında "qarınla eyni səviyyədə" adlandırılan üsulla — yəni cinsiyyət orqanlarının tamamilə amputasiyası ilə həyata keçirilirdi.}} | ||
== İslam dövründə Afrika kölələrinin ticarəti == | |||
Tamamilə müasir və geniş yayılmış bir iddiaya görə, İslamın məqsədi köləliyi tədricən ləğv etmək olmuşdur. Con Azuma (John Azumah) özünün "Afrikada Ərəb-İslam Mirası" (''The Legacy of Arab-Islam in Africa'') kitabında arqument gətirir ki, əgər belə bir baxış qəbul edilərsə, onda İslam belə bir nəticə hasil etmək məsələsində təsəvvür edilə biləcək ən böyük dərəcədə uğursuzluğa uğramışdır. Köləlik Afrikadakı müəyyən müsəlman cəmiyyətlərinin dini, mədəni və iqtisadi həyatının o qədər ayrılmaz hissəsi idi ki, Britaniya müstəmləkəçiliyinin digər yerlərdəki köləliyə qarşı siyasətinə baxmayaraq, bu cür yerlərdə müstəmləkə qanunları kölə basqınlarını və ticarətini dayandırsa da, mövcud kölələrin hüquqi statusunun davam etməsinə icazə verirdi. Sudanda köləliyin ləğvi onların həyat tərzinə müdaxilə və İslama zidd bir addım kimi görülürdü<ref>John Alembillah Azumah, <nowiki>''</nowiki>Afrikada Ərəb-İslam Mirası: Dinlərarası Dialoq Axtarışı<nowiki>''</nowiki>, Oksford: Oneworld, 2001, e-kitab nəşri 2014-cü ildə çap olunub, səh. 141-2, 174.</ref>. O həmçinin müşahidə edir ki, İslam Afrikaya ilk dəfə köləlik ideologiyasını gətirdi və köləliyin əsas haqq qazandırıcısı kimi küfr, yəni imansızlıq çıxış edirdi.<ref>Elə orda, səh. 144-9. Bu, digər alimlər tərəfindən də qəbul edilmişdir, lakin mübahisəli olsa da, Azuma orta əsr mətnlərindən sitatlar gətirərək iddia edir ki, bu ideologiyanın əlavə olaraq irqçi bir ölçüsü də var idi (səh. 149-161) və köləlik İslam hakimiyyəti altında bir təsisata çevrilməzdən əvvəl Afrikada marjinal (ikinci dərəcəli) xarakter daşıyırdı (səh. 131-137). Bu iddiaların hər ikisi Klarens-Smit tərəfindən çaşdırıcı olduğu üçün (şübhəsiz ki, irqçi baxışların olduğunu etiraf etməklə yanaşı) və ya Afrikadakı İslamdan əvvəlki köləliklə bağlı bəzi mühüm elmi araşdırmalara məhəl qoymadığı üçün tənqid edilmişdir.Clarence-Smith, W. G. (2003). [http://www.jstor.org/stable/1581854 Review of The Legacy of Arab-Islam in Africa: A Quest for Inter-Religious Dialogue, by J. A. Azumah]. Journal of Religion in Africa, 33(3), 334–336.</ref> | |||
Ənənəvi qaradərili afrikalıların kölə halına salınması İslamın başlanğıcından etibarən və bütün İslam tarixi boyu davam etmişdir. Bu proses 18 və 19-cu əsrlərin cihad dövrlərində daha da intensivləşmiş, Oman sultanı Səid bin Sultanın (vəfatı 1856) öz paytaxtını Zənzibara köçürməsi və orada plantasiya təsərrüfatı qurması ilə Şərqi Afrika kölə ticarəti daha da genişlənmişdir.<ref>Elə orda. səh.162, 165, 167</ref> Məhəmməd Bəşir Salau qeyd edir ki, Osman dan Fodionun Şimali Nigeriyadakı Hausa krallıqlarına qarşı cihadı, milyonlarla qeyri-müsəlman köləsi olan və dünyanın ən böyük kölədar cəmiyyətlərindən birinə çevrilən Sokoto xilafətinin qurulması ilə nəticələndi.<ref>Mohammed Bashir Salau, [https://academic.oup.com/ahr/article-abstract/126/1/429/6244003 Plantation Slavery in the Sokoto Caliphate: A Historical and Comparative Study]. Rochester, NY: University of Rochester Press, 2018</ref> Con Azuma Afrikadakı müxtəlif müsəlman kölə karvanı marşrutlarını təfərrüatı ilə izah edərkən 19-cu əsrin şahidlərinin hesabatlarından sitatlar gətirir:{{Quote|John Alembillah Azumah, ''Afrikada Ərəb-İslam Mirası'', səh. 162-3|Müsəlman ərəblər, demək olar ki, yeddinci əsrdən başlayaraq qaradərili afrikalıların Şərqi və Mərkəzi Afrikadan İslamın mərkəzi bölgələrinə kölə ticarətinin əsas vasitəçiləri olmuşlar. | |||
[...] | |||
Afrikanın daxili hissələrindən Tanganika gölü vasitəsilə sahilə qədər uzanan yol, taqətdən düşmə, aclıq və ya bəzən hələ də bir-birinə zəncirlənmiş halda olan kölələrin onları aparanların qəddarlığı nəticəsində ölməsi səbəbindən skeletlərlə dolu idi. Səyahətlər zamanı ölümlər o qədər çox idi ki, hesablamalara görə, Zənzibar sahillərinə çatan hər bir köləyə qarşı yolda dörd və ya beş nəfər həyatını itirirdi. Səyib-bin-Həbib adlı ərəb kölə tacirinin 1882-ci ildə etiraf etdiyi bildirilir ki, qitənin daxilindən əldə etdiyi 300 kölədən yalnız 50-si sahilə sağ çatmışdı. Devid Livinqston (David Livingstone) müşahidə etmişdi ki, əgər basqınlar zamanı törədilən qətliamlar və yollardakı ölümlər birlikdə nəzərə alınsa, Zənzibara çatan hər bir kölənin qiyməti təxminən on insan həyatına bərabər olurdu.}}Trans-Sahara kölə marşrutunu təfərrüatları ilə izah etdikdən sonra o, belə yazır:{{Quote|John Alembillah Azumah, ''Afrikada Ərəb-İslam Mirası'', səh. 165-6|Bir çox şahid ifadələri marşrut boyu baş verən insan itkiləri barədə çox sarsıdıcı şəkildə danışır. 1822-ci ildə bir şahid tərəfindən verilən belə hesabatlardan birində Bir Muşuru (Bir Mushuru) yaxınlığındakı bir quyudan bəhs edilir ki, burada "ətrafdakı torpaq susuzluq və yorğunluqdan əldən düşərək gəlib çatan kölələrin insan skeletləri ilə doludur". Bir nöqtədə "yüzdən çox skelet" var idi. Qustav Naxtiqal (Gustav Nachtigal) eyni quyuda ətrafa səpələnmiş skeletlərdən və "hələ də mavi pambıq parçalara bürünmüş, quma yarı-basdırılmış bəzi uşaqların mumiyalanmış cəsədlərindən" bəhs edirdi. "Əl-Həmmar quyuları" (the wells of El Hammar) olaraq adlandırılan digər quyularda isə skeletlər sayısız-hesabsız idi. Marşrutun özü də eyni dərəcədə, gündəlik səksən-doxsan ədəd artan skeletlərlə dolu idi. | |||
[...] | |||
Şərqi Afrikada əldən düşmüş və ya xəstə kölələrin, həmçinin qaçmağa cəhd edənlərin öldürülməsi üsullarından Trans-Sahara marşrutunda da istifadə olunurdu. Naxtiqal Baqirmidən Kuka kölə bazarlarına qədər yüzlərlə kölədən ibarət bir karvanı müşayiət etmiş və əldən düşmüş, xəstə kölələrin boğazlarının kəsilərək qətlə yetirilməsinin şahidi olmuşdur. Belə dəhşətli təcrübələrdən sonra Naxtiqal qeyd edirdi ki, "kölə ticarətinin bütpərəst qurbanlarının üzərinə qoyduğu yükün ağırlığını qiymətləndirərkən nəzərə almaq lazımdır ki, Kukaya çatan hər bir nəfərə qarşı, yəqin ki, yolda ölmüş və ya yoxa çıxmış üç-dörd nəfər var idi". | |||
Fransız bir müşahidəçinin hesablamalarına görə, Şimali Afrika kölə bazarlarında satılan bir kölənin qiyməti, basqınlar zamanı öldürülən və ya tranzit zamanı tələf olan digər on nəfərin itkisini təmsil edə bilərdi. Basqınlar və əsarətə aparan səyahət zamanı baş verən bu əhəmiyyətli dərəcədə yüksək insan itkisindən əlavə, mühafizəkar hesablamalar göstərir ki, son on dörd əsr ərzində tropik Afrikadan kənardakı müsəlman torpaqlarına on bir ilə on dörd milyon arasında afrikalı daşınmışdır.}}Azuma Məkkədəki kölə bazarları haqqında belə yazır:{{Quote|John Alembillah Azumah, ''Afrikada Ərəb-İslam Mirası'', səh. 166-7|İslamın ən müqəddəs şəhəri olan Məkkə "dünyanın kölə ticarəti mərkəzinə" çevrilmişdi və iyirminci əsrin ortalarına qədər bu statusunu qoruyub saxlamışdı; Şərqi Afrika və Sudandan əsir götürülüb gətirilən kölələr oradan Ərəbistanın və müsəlman dünyasının bütün hissələrinə paylanılırdı. [...] Səudiyyə Ərəbistanı, Küveyt və Omanın kölə bazarlarında, xüsusən də Məkkədə kölələrin alqı-satqısı iyirminci əsrin ortalarına qədər davam etmişdir. Hətta 1960-cı ildə bəzi Tuarerq əyanlarının Həcc ziyarəti xərclərinin bir hissəsini ödəmək üçün Ərəbistanda kölə satdıqları bildirilmişdir.}}1962-ci ildə Krallıqda köləlik ləğv edilərkən, "Birləşmiş Millətlər Təşkilatının köləlik əleyhinə hesabatları həmin vaxt Səudiyyə Ərəbistanında 100,000 ilə 250,000 arasında kölənin olduğunu təxmin edirdi"; 1960-cı ildə Oman hökmdarının devrilməsi isə sultanın öz sarayında 500-ə yaxın kölə saxladığını üzə çıxardı.<ref>John Alembillah Azumah, <nowiki>''</nowiki>Afrikada Ərəb-İslam Mirası<nowiki>''</nowiki>, səh. 174</ref> 1964-cü ildə çəkilmiş və hazırda YouTube-da geniş yayılmış bir Amerika sənədli filmi, rəsmi ləğvdən bir neçə il sonra belə Səudiyyə Ərəbistanında qeyri-qanuni kölə bazarlarının mövcudluğunun davam etdiyini göstərir.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Ds2kliM2Yb4 Ərəbistanın kölə bazarı (1964)] - Youtube.com</ref> | |||
== Həmçinin bax == | == Həmçinin bax == | ||