İslam hüququnda uşaq evliliyi: Difference between revisions

From WikiIslam, the online resource on Islam
Jump to navigation Jump to search
(View all pending changes)
[pending revision][pending revision]
Line 30: Line 30:
{{Main|Aişənin yaşı}}Aişə (təqr. 613/614 – təqr. 678)<ref name="Siddiqui2">Al-Nasa'i 1997, p. 108</ref> və ya عائشة (həmçinin A'ishah, Aisyah, Ayesha, A'isha, Aishat və ya Aishah kimi transliterasiya olunur), çox sayda səhih hədisə görə, 6 və ya 7 yaşında ikən Məhəmməd ilə evləndirilmiş və nikah (cinsi əlaqənin baş tutması), Aişənin 9 və ya 10 yaşı olanda, o zaman 53 yaşında olan Məhəmməd tərəfindən tamamlanmışdır.<ref>Hişamın atasından rəvayət olunur: Xədicə, Peyğəmbər (ﷺ) Mədinəyə yola düşməzdən üç il əvvəl vəfat etdi. O, orada iki il və ya buna yaxın qaldı və sonra Aişə altı yaşında bir qız ikən onunla evləndi, doqquz yaşı olanda isə bu nikahı (cinsi əlaqə) tamamladı. {{Bukhari|||3896|darussalam}}</ref><ref>Aişə rəvayət edir: "Peyğəmbər onunla altı yaşında evləndi, doqquz yaşında isə cinsi əlaqə (nikah) baş tutdu. Aişə onunla doqquz il (yəni, Peyğəmbərin vəfatına qədər) birlikdə yaşadı." {{Bukhari|||5133|darussalam}}</ref><ref>Aişə (Allah ondan razı olsun) rəvayət edir: "Allahın Rəsulu (ona Allahın salavatı və salamı olsun) mənimlə altı yaşımda evləndi və doqquz yaşım olanda mən onun evinə gəlin köçdüm." {{Muslim||1422b|reference}}</ref><ref>Aişə dedi: "Allahın Rəsulu mənimlə yeddi yaşım olanda evləndi." (Ravi Süleyman dedi: "Və ya altı yaşında.") {{Abu Dawud||2121|darussalam}}</ref><ref>Mənbələrin çoxu cinsi əlaqənin (nikah) doqquz yaşında baş tutduğunu, biri isə on yaşında ola biləcəyini qeyd edir; Bax: Denise Spellberg (1996), ''Siyasət, Gender və İslami Keçmiş: Aişə Bint Əbu Bəkr İrsi'', Kolumbiya Universiteti Nəşriyyatı, <nowiki>ISBN 978-0231079990</nowiki>, səh. 39–40.</ref> Uşaq nikahları ilə bağlı narahatlıqlar səbəbindən bu mövzu müasir apologetik (müdafiə xarakterli) ədəbiyyatda və ictimai müzakirələrdə böyük maraq doğurur. Aişənin Məhəmməd peyğəmbərlə erkən yaşda evliliyi, həmçinin hüquqşünas Şafinin atanın bakirə qızını ərə vermək hüququ ilə bağlı müzakirələrində də yer almışdır. Onun nikah (cinsi əlaqə) zamanı doqquz yaşında olmasına İbn Hənbəlin eyni hüquq, habelə yetimlər üçün minimum evlilik və cinsi əlaqə yaşı haqqındakı müzakirələrində də toxunulur (aşağıdakı nikah bölməsinə və həmçinin "Məcburi nikah" məqaləsinə baxın). Sonradan, hətta digər fiqh məktəbləri də məcburiyyət məsələlərinə dair müzakirələrdə Aişə hədisindən istifadə etməyə başladılar.<ref>Baugh writes, "If at first the non-Shāfiʿīs held out against inserting the report of ʿĀʾisha into this discussion, they later gave way, and other proof texts such as the ayyim/bikr hadith would eventually be cast aside. By the time of the Ḥanbalī Ibn Qudāma, the only text given any real emphasis is the ʿĀʾisha report."
{{Main|Aişənin yaşı}}Aişə (təqr. 613/614 – təqr. 678)<ref name="Siddiqui2">Al-Nasa'i 1997, p. 108</ref> və ya عائشة (həmçinin A'ishah, Aisyah, Ayesha, A'isha, Aishat və ya Aishah kimi transliterasiya olunur), çox sayda səhih hədisə görə, 6 və ya 7 yaşında ikən Məhəmməd ilə evləndirilmiş və nikah (cinsi əlaqənin baş tutması), Aişənin 9 və ya 10 yaşı olanda, o zaman 53 yaşında olan Məhəmməd tərəfindən tamamlanmışdır.<ref>Hişamın atasından rəvayət olunur: Xədicə, Peyğəmbər (ﷺ) Mədinəyə yola düşməzdən üç il əvvəl vəfat etdi. O, orada iki il və ya buna yaxın qaldı və sonra Aişə altı yaşında bir qız ikən onunla evləndi, doqquz yaşı olanda isə bu nikahı (cinsi əlaqə) tamamladı. {{Bukhari|||3896|darussalam}}</ref><ref>Aişə rəvayət edir: "Peyğəmbər onunla altı yaşında evləndi, doqquz yaşında isə cinsi əlaqə (nikah) baş tutdu. Aişə onunla doqquz il (yəni, Peyğəmbərin vəfatına qədər) birlikdə yaşadı." {{Bukhari|||5133|darussalam}}</ref><ref>Aişə (Allah ondan razı olsun) rəvayət edir: "Allahın Rəsulu (ona Allahın salavatı və salamı olsun) mənimlə altı yaşımda evləndi və doqquz yaşım olanda mən onun evinə gəlin köçdüm." {{Muslim||1422b|reference}}</ref><ref>Aişə dedi: "Allahın Rəsulu mənimlə yeddi yaşım olanda evləndi." (Ravi Süleyman dedi: "Və ya altı yaşında.") {{Abu Dawud||2121|darussalam}}</ref><ref>Mənbələrin çoxu cinsi əlaqənin (nikah) doqquz yaşında baş tutduğunu, biri isə on yaşında ola biləcəyini qeyd edir; Bax: Denise Spellberg (1996), ''Siyasət, Gender və İslami Keçmiş: Aişə Bint Əbu Bəkr İrsi'', Kolumbiya Universiteti Nəşriyyatı, <nowiki>ISBN 978-0231079990</nowiki>, səh. 39–40.</ref> Uşaq nikahları ilə bağlı narahatlıqlar səbəbindən bu mövzu müasir apologetik (müdafiə xarakterli) ədəbiyyatda və ictimai müzakirələrdə böyük maraq doğurur. Aişənin Məhəmməd peyğəmbərlə erkən yaşda evliliyi, həmçinin hüquqşünas Şafinin atanın bakirə qızını ərə vermək hüququ ilə bağlı müzakirələrində də yer almışdır. Onun nikah (cinsi əlaqə) zamanı doqquz yaşında olmasına İbn Hənbəlin eyni hüquq, habelə yetimlər üçün minimum evlilik və cinsi əlaqə yaşı haqqındakı müzakirələrində də toxunulur (aşağıdakı nikah bölməsinə və həmçinin "Məcburi nikah" məqaləsinə baxın). Sonradan, hətta digər fiqh məktəbləri də məcburiyyət məsələlərinə dair müzakirələrdə Aişə hədisindən istifadə etməyə başladılar.<ref>Baugh writes, "If at first the non-Shāfiʿīs held out against inserting the report of ʿĀʾisha into this discussion, they later gave way, and other proof texts such as the ayyim/bikr hadith would eventually be cast aside. By the time of the Ḥanbalī Ibn Qudāma, the only text given any real emphasis is the ʿĀʾisha report."


Carolyn Baugh, ''Minor Marriage in Early Islamic Law'', p. 205</ref>
Carolyn Baugh, ''Minor Marriage in Early Islamic Law'', p. 205</ref> O dövrün Ərəbistanında gənc yaşda evlilik qeyri-adi bir hal deyildi və Aişənin Məhəmməd peyğəmbərlə evliliyi siyasi xarakter daşıya bilərdi, çünki atası Əbu Bəkr cəmiyyətdə nüfuzlu bir şəxs idi.<ref>Afsaruddin, Asma (2014). "ʿĀʾisha bt. Abī Bakr". In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett. ''[http://referenceworks.brillonline.com/browse/encyclopaedia-of-islam-2 Encyclopaedia of Islam]'' (3 ed.). Brill Online. Retrieved 2015-01-11</ref> Əbu Bəkr isə, öz tərəfindən, Aişə vasitəsilə ailələrini evliliklə birləşdirərək Məhəmməd peyğəmbərlə özü arasındakı qohumluq bağlarını daha da möhkəmləndirməyə çalışmış ola bilərdi. Misirli-amerikalı islamşünas Leyla Əhməd qeyd edir ki, Aişənin Məhəmməd peyğəmbərlə nişanlanması və evliliyi İslam ədəbiyyatında adi bir hal kimi təqdim olunur və bu, həmin dövrdə uşaqların özlərindən yaşca böyük şəxslərlə evləndirilməsinin qeyri-adi olmadığını göstərə bilər.<ref>Ahmed, Leila (1992). ''Women and Gender in Islam: Historical Roots of a Modern Debate''. Yale University Press. p. 51-54. <nowiki>ISBN 978-0300055832</nowiki>.</ref>
 
=== Aişənin yaşına dair revizionist müzakirələr ===
Aişənin yaşı əvvəlki alimlər tərəfindən mübahisə mövzusu edilməsə də, bəzi müasir islamşünaslar Aişənin Peyğəmbər Məhəmməd ilə cinsi əlaqəsi zamanı yaşının doqquz qəməri ildən daha çox olduğu ideyasını irəli sürməyə cəhd etmişlər. Aişənin özünün verdiyi şahidlikləri əks etdirən Səhih hədislərin yanlış olduğu qəbul edilir və fərqli yaşları hesablamaq üçün dolayı mənbələrdən, habelə mübahisəli tarixləndirmə üsullarından istifadə olunur. Bu müxtəlif üsullar cinsi əlaqə zamanı Aişə üçün 12, 14, 15, 17, 18 və 21 kimi bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edən bir neçə yaş həddinin təklif edilməsinə səbəb olmuşdur.
 
Bu revizionist (yenidən baxılmış) perspektivlər geniş şəkildə beş kateqoriyaya bölünə bilər, o cümlədən: (1) Hişam ibn Urvəni və İraq ravilərini etibardan salanlar, (2) səhih hədisləri təkzib etmək üçün qeyri-səhih məlumatlardan istifadə edənlər, (3) birbaşa şahidliklər əvəzinə dolayı sübutlara üstünlük verənlər və ya (4) konkret tarixlər və yaş haqqındakı bəyanatlar əvəzinə "qeyri-dəqiq" tarixləndirmə və yaş hesablamalarına üstünlük verənlər. Lakin bu revizionist yanaşmalar, ümumiyyətlə, əsas İslam təsisatları tərəfindən qəbul edilmir.
 
=== "Cinsi əlaqə" sözü (ifadəsi) ilə bağlı revizyonist mübahisələr ===
Səhih Buxari-dəki bir hədisdə Aişə, Məhəmməd peyğəmbərlə altı yaşında evləndiyini və doqquz yaşına çatdıqda nikahın tamamlandığını (zifafın baş tutduğunu) bildirir. Bu və buna bənzər hədislərin doğurduğu nəticələr, son dövrlərdə bəzi müasir İslam alimləri tərəfindən mübahisə mövzusuna çevrilmişdir. Onlar bu hədislərdə işlədilən ifadələrin əslində cinsi yaxınlığa istinad etmədiyi fikrini irəli sürməyə çalışırlar. Belə bir oxunuşun tarixi, linqvistik və ya ənənəvi pretsedenti olmasa da, buna baxmayaraq müəyyən bir populyarlıq qazanmışdır. Lakin bu cür yeni şərhlər, eynilə Aişə üçün fərqli bir yaş irəli sürməyə çalışan digər yanaşmalar kimi, əsas İslam mərkəzləri və qurumları tərəfindən ümumiyyətlə qəbul edilməmişdir.
 
Gemini-ın cavabı:
 
Hədislərdə işlədilən terminlər udxilath və bana biha ifadələridir və bu sözlər istifadə olunduğu kontekstlərdə "onunla cinsi əlaqədə oldu" mənasından başqa heç bir mənaya yol vermir. Bu mətnlərin cinsi olmayan şəkildə yenidən yozulmasına şərait yaradan əsas amillər qərəzli ingilis dili tərcümələri (xüsusən Dr. Muhsin Xanın tərcümələri), habelə Məhəmməd doqquz yaşlı bir uşaqla yatdığını və ya onu [[İslam hüququnda zorlanma|zorladığını]] etiraf etməyə qarşı ümumi və bəlkə də anlaşılan istəksizlikdir.
 
=== Uşaq evliliyi və Məhəmmədin səhabələri ===
7-ci əsrdə (həm Ərəbistanda, həm də ondan kənarda) uşaq evliliyinin adi hal olması səbəbindən, Məhəmmədin bir çox səhabəsi (yoldaşı, tərəfdarı) də uşaq evliliyi etmişdir. Bunlar arasında ən diqqətçəkənlər: Ümmü Gülsümlə o, 10-12 yaşlarında ikən evlənən (baxmayaraq ki, bəzi mənbələr onun cəmi 5 yaşında olduğunu qeyd edir)<ref>"Ömər, Əlidən qızı Ümmü Gülsümün əlini (evlənmək üçün) istədi. Əli cavab verdi ki, 'o, hələ həddi-büluğ yaşına çatmayıb'. Ömər dedi: 'Allaha and olsun ki, bu doğru deyil. Sən onun mənimlə evlənməsini istəmirsən. Əgər o, azyaşlıdırsa, onu mənim yanıma göndər'. Beləliklə, Əli qızı Ümmü Gülsümə bir paltar verdi və ondan Ömərin yanına gedib atasının bu paltarın nə üçün olduğunu bilmək istədiyini deməsini xahiş etdi. Qız Ömərin yanına gəlib ismarışı çatdırdıqda, Ömər onun əlindən tutdu və zorla özünə tərəf çəkdi. Ümmü Gülsüm ondan əlini buraxmasını istədi, Ömər də belə etdi və dedi: 'Sən çox ədəbli və gözəl əxlaqlı bir xanımsan. Get atana de ki, sən çox qəşəngsən və onun sənin haqqında dediyi kimi deyilsən'. Bununla da Əli, Ümmü Gülsümü Ömərlə evləndirdi." — Tarikh Khamees, 2-ci cild, səh. 384 ('Dhikr Umm Kalthum') və Zakhair Al-Aqba, səh. 168.</ref> Ömər b. əl-Xəttab (ikinci "raşidi xəlifə") və Məhəmmədin qızı Fatimə ilə o, 9 yaşında ikən evlənən Əli b. Əbi Talibdir (Məhəmmədin əmisi oğlu və dördüncü "raşidi xəlifə"). Hətta Məhəmmədin gələcək həyat yoldaşı Həfsənin ilk evliliyi artıq 10 yaşında baş tutmuşdu və o, ilk əri ilə birlikdə Məkkədən Həbəşistana hicrətə qoşulmuşdu.<ref>"Əksər məlumatlara görə, gənc Həfsə Məhəmmədlə evləndiyi vaxt artıq dul idi. Onun əvvəlki əri, İslamı ilk qəbul edən məkkəlilərdən biri olan Xunays b. Huzafə əs-Səhmi idi. Məkkədəki təqiblərdən qaçan Həfsə, təxminən 617-ci ildə, on yaşında olarkən Xunays ilə birlikdə Həbəşistana hicrət etmiş və Məhəmmədin 622-ci ildə Mədinəyə hicrətindən sonra Hicaza geri qayıtmışdılar."
 
Sean Anthony and Catherine Bronson [https://www.academia.edu/15066116/ Did Ḥafṣah bint ʿUmar Edit the Qurʾan? A Response with Notes on the Codices of the Prophet’s Wives], Journal of the International Qurʾanic Studies Association 1 (2016), p. 97</ref>
 
Bo, hüquqşünaslar tərəfindən tez-tez müzakirə olunan, səhabələrin evlənməsi və azyaşlı qız və oğullarını evləndirmələri ilə bağlı bir sıra erkən hekayələri (məsələn, Ömər ibn əl-Xəttabın Əli və Fatimənin qızı Ümmü Gülsümlə evlənməsi) ətraflı şəkildə qeyd edir; lakin o, bu evliliklərin hər hansı birinin cinsi yaxınlıq olmayan müqaviləli birliklərdən daha artıq olduğuna dair çox az işarə olduğunu bildirir.<ref>Carolyn Baugh, ''Minor Marriage in Early Islamic Law'', pp. 38-42</ref>
 
== İslam hüququnda azyaşlıların evliliyi ==
Bu mövzuda akademik müəlliflər tərəfindən yazılmış iki kitab xüsusilə diqqətəlayiqdir: Professor Keçia Alinin "İslamda Köləlik və Nikah"<ref>Kecia Ali, "Marriage and Slavery in Early Islam", Massachussets: Harvard University Press, 2010</ref> və Professor Kerolayn Bonun "Erkən İslam Hüququnda Kiçikyaşlıların Nikahı" əsərləri.<ref>Carolyn Baugh,''Minor Marriage in Early Islamic Law'', Leiden: Brill, 2017</ref> Həmçinin, bu məsələlərlə bağlı müxtəlif tanınmış təfsir və hüquqi mətnlərdən tərcümə edilmiş geniş sitatlar toplusu onlayn şəkildə (ingiliscə) mövcuddur.<ref>[https://theislamissue.wordpress.com/2021/09/19/q65-4-the-verse-of-child-marriage/ Q65.4: The verse of child marriage]</ref>
 
Keçia Ali məcburiyyət (icbar) ilə bağlı hüquqi razılaşma və fikir ayrılığı olan sahələr haqqında aşağıdakı ümumi məlumatı verir (daha ətraflı məlumat aşağıda təqdim olunur):{{Quote|Keçia Ali, "Erkən İslamda Nikah və Köləlik" (Marriage and Slavery in Early Islam), səh. 32.|Azad qadınlar üçün həm bakirəlik, həm de yetkinlik (həddi-büluğ) məsələləri əhəmiyyət kəsb edirdi. Atalar həm bakirə, həm də azyaşlı olan qızlarını nikaha məcbur edə bilərdilər. Digər tərəfdən, nə bakirə, nə də azyaşlı olmayanlar (yəni dul və yetkin qadınlar) məcbur edilə bilməzdilər; onlar təklif olunan hər hansı bir nikaha şifahi razılıqlarını verməli idilər. Aralıq kateqoriyalar isə — yəni ya bakirə, ya da azyaşlı olan, lakin hər ikisi eyni anda olmayan qızlar — fikir ayrılığı mövzusu idi.}}Kerolayn Bo da bənzər şəkildə izah edir ki, müxtəlif fiqh məktəblərinə görə nikah üçün razılığın tələb olunub-olunmadığı bəzi vəziyyətlər mövcud idi: həddi-büluğa çatmış bakirə (əl-bikr əl-baliğə) və həddi-büluğa çatmamış qeyri-bakirə (əs-seyyib əs-sağirə). Bo, bu kimi ixtilafları nəzərə alaraq, bu mövzu ilə bağlı sonradan irəli sürülən "icma" (yekdil rəy) bəyanatlarını sual altına qoyur; lakin Keçia Ali kimi o da bildirir ki, əgər qız həddi-büluğa çatmamış bakirədirsə (əl-bikr əs-sağirə), atanın onu ərə verməsi üçün razılığının tələb olunmadığı barədə ortaq rəy (ittifaq) mövcud idi.<ref>Carolyn Baugh, ''Minor Marriage in Early Islamic Law'', pp. 21, 56</ref>


== İstinadlar ==
== İstinadlar ==

Revision as of 16:29, 11 March 2026

Error creating thumbnail: Unable to save thumbnail to destination
11 yaşlı Qulan Heydər, 40 yaşlı Faiz Məhəmmədlə evlənmişdir. O, müəllimə olmağı arzulayırdı, lakin nişanlandıqdan sonra dərslərini tərk etməyə məcbur qaldı. Foto "New York Times Magazine" jurnalındandır.

Uşaq yaşda nikahlar İslam hüququnun formalaşma dövründən bəri onun bir hissəsi olmuşdur, hərçənd müasir dövrdə müsəlmanların çoxu bu faktdan xəbərsizdir və islahatçılar buna qarşı çıxırlar. İslam fiqhinin əsas məzhəbləri həddi-büluğa çatmamış uşağın atası tərəfindən və razılığı olmadan nikah müqaviləsinin bağlana biləcəyi barədə həmfikir idilər. Onlar bu baxışı müxtəlif şəkildə Məhəmməd peyğəmbərin Aişə ilə evliliyinə, səhabələrin nümunəsinə və Qurana (xüsusilə Quran 65:4 ayəsinə) əsaslandırırdılar.

Maliki və Şafii məzhəbləri, əksini göstərən hədis sübutlarına rəğmən, hətta həddi-büluğa çatmış bakirə qızın da atası tərəfindən icbari şəkildə nikahlanmasına icazə verirdilər. Ailə, nişanlı qızı nikahın tamamlanması (cinsi əlaqə) üçün təhvil verməli idi; bu, hər hansı konkret yaşla deyil, qızın fiziki zərər görmədən cinsi əlaqəyə dözə biləcəyi qənaətinə gəlindikdə baş tuturdu (buna baxmayaraq, İbn Hənbəl, Ayişənin Məhəmməd peyğəmbərlə nikahının tamamlanması nümunəsinə görə doqquz yaşı qeyd etmişdir).

Hənəfi məzhəbi (və bəzi Hənbəlilər) qıza həddi-büluğa çatdıqda ağlabatan müddət ərzində nikahı ləğv etmək seçimi verirdi, lakin nikah atası və ya (Hənəfilərə görə) babası tərəfindən bağlanmışdısa, bu hüquq keçərli deyildi. Bəzi Quran müfəssirləri Quranı elə təfsir edirdilər ki, yalnız həddi-büluğa çatmış qadınlar nikah müqaviləsi bağlaya bilər, lakin əksəriyyət azyaşlıların nikahına icazə verildiyini düşünürdü. Həmin dövrdə Bizanslılar qızların on üç yaşından etibarən ərə verilməsinə, Sasani farsları isə on iki yaşından nikahın tamamlanmasına (cinsi əlaqəyə) icazə verirdilər.

Bu gün bir çox müasir müsəlman ölkəsi nikah üçün minimum yaşı artırmaq, bir çox hallarda qızlar üçün 16 və ya 18 yaş həddini müəyyən etmək (hərçənd çox vaxt qanun boşluqları və ya səmərəsiz icra mexanizmləri mövcud olur) və icbari nikahın qarşısını almaq üçün qanunvericilik aktları qəbul etmişdir. Bu addımlar çox vaxt İslam alimlərinin müqaviməti (bəzən isə dəstəyi) ilə qarşılanır. Bir çox müsəlman kampaniya qrupları və xeyriyyə təşkilatları bu islahat prosesində iştirak etmişdir və risk altında olanlara yardım etməyə davam edirlər (yardım mənbələrini ehtiva edən Məcburi nikah məqaləsinə baxın).[1] Fəallarla əməkdaşlıq çərçivəsində, 2019-cu ildə Qahirədəki Əl-Əzhər Universitetinin Baş İmamının müavini, nikahın qarşılıqlı razılığa əsaslanmasını və minimum yaş həddinin 18 olaraq təyin edilməsini tələb edən bir fətva verdi.[2] Unicef bildirir ki, uşaq nikahlarının yayılma dərəcəsi qlobal miqyasda azalmaqdadır, lakin buna baxmayaraq hələ də geniş yayılmışdır (buna dünyanın bəzi bölgələrində qeyri-müsəlman əhali arasındakı hallar da daxildir).

BMT uşaq nikahlarını insan hüquqlarının pozulması hesab edir və 2030-cu ilə qədər onu tamamilə aradan qaldırmağı hədəfləyir. Qız uşaqları həyat yoldaşı tərəfindən sui-istifadəyə və uşaq yaşda hamiləliyə qarşı həssasdırlar ki, bu da onların sağlamlığını və gələcəyini ciddi şəkildə təhlükə altına qoyur. Unicef kimi təşkilatlar çox gənc qızlar və yeniyetmələr üçün vaginal cinsi əlaqənin tibbi riskləri barədə xəbərdarlıq edirlər; bura təhlükəsiz doğum üçün çanaq sümüklərinin çox dar olması və hətta bir neçə klassik İslam alimi tərəfindən qeyd olunan əl-ifda (fistula, uşaqlıq yolu ilə düz bağırsaq arasındakı divarın cırılması) riski daxildir.

Dini yazılarda

Müfəssirlər (Quran şərhçiləri) və fəqihlər (İslam hüquqşünasları) nikah yaşını müzakirə edərkən bir sıra Quran ayələrini nəzərdən keçirmişlər. Mühüm ayələrdən biri, hamiləlik halında atalığa dair şübhələrin qarşısını almaq üçün qadının yenidən ərə getməzdən əvvəl gözləməli olduğu "İddət" (العدة) müddəti ilə bağlı olan Quran 65:4 ayəsidir (bax: Quran 2:228). Ayə, müxtəlif səbəblərdən, məsələn, menopoz kimi hallara görə aybaşı (heyz) olmayan qadınlar üçün boşanmadan sonrakı gözləmə müddətini müəyyən edir.

Ayədə qeyd olunan ssenarilər arasında "hələ aybaşı olmamış olanlar" ifadəsi də yer alır. Fəqihlər və müfəssirlər bunu ilk aybaşısını görmək üçün hələ çox gənc olanlara aid edirdilər. Digər bir ayə, Quran 33:49 isə izah edir ki, əgər keçmiş ər nikahı tamamlamayıbsa (cinsi əlaqədə olmayıbsa), gözləmə müddəti yoxdur. Bu əsasda, sözügedən ayənin həddi-büluğa çatmamış qızlarla nikah müqaviləsi bağlanmasına icazə verdiyi başa düşülürdü.

Qadınlarınızdan daha aybaşıdan ümidini kəsmiş olanlara gəlincə — əgər şübhə etsəniz, onların gözləmə müddəti üç aydır, həmçinin hələ aybaşı olmamış olanlar üçün də bu müddət keçərlidir. Hamilə olanların müddəti isə uşaqlarını dünyaya gətirənə qədərdir. Kim Allahdan qorxsa, Allah onun işini asanlaşdırar.
Quran 65:4

Ən geniş yayılmış islahatçı təfsirə görə, "hələ aybaşı olmamış olanlar" ifadəsi aybaşı dövrü xəstəlik səbəbindən pozulmuş qadınlara aiddir. Digər bir yanaşmaya görə isə, bu, aybaşısı gecikən və hamilə olub-olmadığı bilinməyən qadınlara aiddir, hərçənd digərləri qeyd edirlər ki, bu daha tipik ssenari Quran 2:228 ayəsinin məqsədidir. Qurandakı bu hökmlər, Talmuda müzakirə edilən qadınlar və gənc qızlar üçün 3 aylıq gözləmə müddətinə əsaslanır.[3] Eyni zamanda, müfəssirlər və fəqihlər "nikah [yaşına] çatan" (bəlağu n-nikah) yetimlərin mülkiyyətindən bəhs edən Quran 4:6 ayəsini də nəzərdən keçirmişlər. Bu gün bəzi müsəlman islahatçılar bunu nikah müqaviləsi üçün minimum yaş həddinin həddi-büluq dövrü kimi təyin edilməsi kimi təfsir edirlər, hərçənd bu, ənənəvi təfsir deyildi (aşağıya baxın).

Yetimləri yetkinlik yaşına çatana qədər imtahana çəkin. Əgər onların həddi-büluğa çatdıqlarını görsəniz, mallarını özlərinə qaytarın. [...]
Quran 4:6

Onlar həmçinin qadınlarla və kölələrlə (cariyə (ərəbcə) və ya kəniz (farsca)) evlənmək barədə əmrlər verən bir sıra digər ayələri, məsələn, Quran 4:3 və Quran 24:32 ayələrini də müzakirə etmişlər.

Təfsirlər (Quran şərhçiləri)

Karolin Bo özünün "Erkən İslam Hüququnda Azyaşlıların Nikahı" kitabında Quran müfəssirlərinin maliyyə və hüquqi məsuliyyət baxımından yetkinlik yaşı barədə rəylərini təsvir edir. Onları xüsusilə yuxarıda sitat gətirilən və yetimlərin mülkiyyətini onlara təhvil verməzdən əvvəl "nikah yaşına çatana" (bəlağu əl-nikah) qədər imtahan edilməsini qeyd edən Quran 4:6 ayəsi maraqlandırırdı. Onlar həmçinin eyni ayədəki "ağıllı qərar vermə qabiliyyəti" (rüşd) anlayışına nələrin daxil olduğunu da müzakirə etmişlər.[4]

Bo müşahidə edir ki, əl-Sələbi və ondan əvvəlki ət-Təbəri (müxtəlif səhabələrə istinadən) kimi bir çox şərhçi Quran 4:6-dakı bulūgh l-nikāḥ (adətən "nikah [yaşına] çatmaq" kimi tərcümə olunur, hərçənd nikah hərfi mənada nikahın tamamlanması və ya cinsi əlaqə deməkdir) ifadəsini bulūgh al-ḥulum ("həddi-büluğa çatmaq") ilə eyniləşdirmişlər.[5] Keçia Əli də oxşar şəkildə qeyd edir ki, bu eyniləşdirmə hüquqşünaslar (fəqihlər) tərəfindən atanın öz oğlunu və ya qızını artıq nikah müqaviləsinə məcbur edə bilməyəcəyi hədd kimi qəbul edilmişdir (aşağıdakı "İslam Hüququ" bölməsinə baxın).

Fəqihlər Quranda nikah yaşı üçün heç bir qəti göstərici görməsələr də, Bo insanların neçə yaşında evlənə biləcəyinə dair Qurandakı mövqe barədə bəzi birmənalı sübutların ola biləcəyini irəli sürür. O, ət-Təbərinin Quran 2:236-237 ayələrinin azyaşlılara deyil, yalnız qadınlara (nisa) aid olduğu barədə arqumentini qeyd edir (hərçənd bu ayələr nikah müqaviləsi ilə nikahın tamamlanması arasında uşaq nikahları üçün xarakterik olan əhəmiyyətli bir zaman fasiləsinin olduğunu nəzərdə tutur). Əl-Qurtubi də oxşar şəkildə Quran 4:3 ilə bağlı arqument gətirir ki, nisa termini qadın həddi-büluğa çatdıqdan sonra istifadə olunur.[6] Əslində isə "nisa" sözü Quranda bir sıra digər ayələrdə ümumiyyətlə qadın cinsindən olanlar üçün istifadə olunur ("Quranda uşaq nikahı" bölməsinə baxın).

Quran 65:4 ayəsi ilə bağlı ət-Təbəri və əl-Qurtubi "hələ aybaşı olmamış olanlar" ifadəsinin aybaşı görmək üçün çox gənc olanlara aid olduğu rəyini qeyd edirlər. Ət-Təbəri deyir: "Eyni qayda, ərləri onlarla nikahı tamamladıqdan (cinsi əlaqədən) sonra boşayarlarsa, çox gənc olduqları üçün aybaşı olmayan qızların iddəti üçün də keçərlidir."[7][8] Buna baxmayaraq, Bo qeyd edir ki, ət-Təbəri və əl-Qurtubi bu ayənin aybaşı dövrü pozulmuş qadınlara aid olduğu barədə rəyləri də xəbər verirlər. O, müşahidə edir ki, İbn əl-Ərəbi isə əksinə, Quran 65:4-ün həddi-büluğa çatmamış qızlara (əs-sağirə) aid olduğu mövzusunda qətidir və İbn Qüdamə kimi, bunu bir kişinin həddi-büluğa çatmamış qızı ilə nikah müqaviləsi bağlaya biləcəyinə dair sübut kimi qəbul edir.[9]

İbn Kəsir və əl-Cəlaleynə məxsus məşhur klassik təfsirlər ingilis dilində mövcuddur və aşağıda onlardan sitat gətirilir. Hər iki təfsir bildirir ki, Quran 65:4 ayəsindəki "hələ aybaşı olmamış olanlar" ifadəsi həddi-büluğa çatmamışlara (əs-sağirə) aiddir. Bu ayənin nazil olma şəraiti (əs-səbəbi-nüzul) haqqındakı ənənəvi rəvayətdə deyilir ki, Məhəmməd peyğəmbərdən "çox gənc olanlar, çox yaşlı olanlar və hamilə olanlar"ın iddəti barədə soruşulmuşdu.[10] Bir çox digər təfsirlərdə də oxşar fikirlər qeyd olunur ("Quranda uşaq nikahı" bölməsinə baxın). Həmçinin, bu ayə ilə bağlı müxtəlif səhabə və tabiinlərə aid edilən, eləcə də tanınmış təfsir və fiqh mətnlərindən götürülmüş geniş tərcümə olunmuş sitatlar toplusu internetdə mövcuddur.[11]

Uca Allah menopoz dövründə olan (aybaşıdan kəsilmiş) qadının gözləmə müddətinə aydınlıq gətirir. Bu, yaşının çox olması səbəbindən aybaşısı dayanmış qadındır. Onun iddəti, "əl-Bəqərə" surəsindəki ayəyə əsaslanan (bax: 2:228) və aybaşı görənlər üçün nəzərdə tutulan üç aybaşı dövrü əvəzinə, üç aydır. Eyni qayda, hələ aybaşı yaşına çatmamış gənclər (kiçiklər) üçün də keçərlidir. Onların da iddəti, menopozda olanlar kimi üç aydır. Onun (Allahın) buyurduğunun mənası budur.
Exegesis on (Qur'an 65:4)
Tafsir Ibn Kathir
Və (hər iki halda allā'ī və ya allā'i kimi oxunan) qadınlarınızdan artıq aybaşı olacağına ümid etməyənlərə gəlincə — əgər onların gözləmə müddəti barədə hər hansı şübhəniz varsa, onların müəyyən edilmiş [gözləmə] müddəti üç aydır; həmçinin gənc olduqlarına görə hələ aybaşı olmamış olanlar üçün də bu müddət [eyni ilə] üç aydır — hər iki hal həyat yoldaşı vəfat etmiş olanlardan başqalarına aiddir; belələri [vəfat edənlərin yoldaşları] üçün gözləmə müddəti bu ayədə buyurulub: onlar dörd ay on [gün] gözləməlidirlər [Quran 2:234]. Hamilə olanların müddəti, yəni boşanma və ya ölüm halında müəyyən edilmiş [gözləmə] müddətinin başa çatması, uşaqlarını dünyaya gətirdikləri zamandır. Kim Allahdan qorxsa, Allah həm bu dünyada, həm də axirətdə onun işini asanlaşdırar.
Qur'an 65:4
Tafsir al-Jalalayn

Camaat-i İslami hərəkatının qurucusu Əbül Əla Mövdudi (vəfaut 1979) daha da irəli gedərək qeyd etmişdir ki, bu ayə həddi-büluğa çatmamış qızlarla nikahın tamamlanmasının (cinsi əlaqənin) icazəli olduğunu sübut edir:

Burada bir faktı yadda saxlamaq lazımdır ki, Quranda verilən izahatlara görə, gözləmə müddəti məsələsi yalnız nikahın tamamlandığı (cinsi əlaqənin baş verdiyi) qadınlara münasibətdə yaranır; çünki nikah tamamlanmazdan əvvəl boşanma baş verərsə, heç bir gözləmə müddəti yoxdur (əl-Əhzab: 49). Buna görə də, hələ aybaşı olmamış qızlar üçün gözləmə müddətinin qeyd edilməsi açıq şəkildə sübut edir ki, qızın bu yaşda ərə verilməsi nəinki icazəlidir, həmçinin ərin onunla nikahı tamamlaması (cinsi əlaqədə olması) da icazəlidir. İndi isə aydındır ki, heç bir müsəlmanın Quranın icazəli saydığı bir şeyi qadağan etmək hüququ yoxdur.
Tafsir of al-Maududi for Quran 65:4

Məhəmmədin Aişə ilə evliliyi

Main Article: Aişənin yaşı

Aişə (təqr. 613/614 – təqr. 678)[12] və ya عائشة (həmçinin A'ishah, Aisyah, Ayesha, A'isha, Aishat və ya Aishah kimi transliterasiya olunur), çox sayda səhih hədisə görə, 6 və ya 7 yaşında ikən Məhəmməd ilə evləndirilmiş və nikah (cinsi əlaqənin baş tutması), Aişənin 9 və ya 10 yaşı olanda, o zaman 53 yaşında olan Məhəmməd tərəfindən tamamlanmışdır.[13][14][15][16][17] Uşaq nikahları ilə bağlı narahatlıqlar səbəbindən bu mövzu müasir apologetik (müdafiə xarakterli) ədəbiyyatda və ictimai müzakirələrdə böyük maraq doğurur. Aişənin Məhəmməd peyğəmbərlə erkən yaşda evliliyi, həmçinin hüquqşünas Şafinin atanın bakirə qızını ərə vermək hüququ ilə bağlı müzakirələrində də yer almışdır. Onun nikah (cinsi əlaqə) zamanı doqquz yaşında olmasına İbn Hənbəlin eyni hüquq, habelə yetimlər üçün minimum evlilik və cinsi əlaqə yaşı haqqındakı müzakirələrində də toxunulur (aşağıdakı nikah bölməsinə və həmçinin "Məcburi nikah" məqaləsinə baxın). Sonradan, hətta digər fiqh məktəbləri də məcburiyyət məsələlərinə dair müzakirələrdə Aişə hədisindən istifadə etməyə başladılar.[18] O dövrün Ərəbistanında gənc yaşda evlilik qeyri-adi bir hal deyildi və Aişənin Məhəmməd peyğəmbərlə evliliyi siyasi xarakter daşıya bilərdi, çünki atası Əbu Bəkr cəmiyyətdə nüfuzlu bir şəxs idi.[19] Əbu Bəkr isə, öz tərəfindən, Aişə vasitəsilə ailələrini evliliklə birləşdirərək Məhəmməd peyğəmbərlə özü arasındakı qohumluq bağlarını daha da möhkəmləndirməyə çalışmış ola bilərdi. Misirli-amerikalı islamşünas Leyla Əhməd qeyd edir ki, Aişənin Məhəmməd peyğəmbərlə nişanlanması və evliliyi İslam ədəbiyyatında adi bir hal kimi təqdim olunur və bu, həmin dövrdə uşaqların özlərindən yaşca böyük şəxslərlə evləndirilməsinin qeyri-adi olmadığını göstərə bilər.[20]

Aişənin yaşına dair revizionist müzakirələr

Aişənin yaşı əvvəlki alimlər tərəfindən mübahisə mövzusu edilməsə də, bəzi müasir islamşünaslar Aişənin Peyğəmbər Məhəmməd ilə cinsi əlaqəsi zamanı yaşının doqquz qəməri ildən daha çox olduğu ideyasını irəli sürməyə cəhd etmişlər. Aişənin özünün verdiyi şahidlikləri əks etdirən Səhih hədislərin yanlış olduğu qəbul edilir və fərqli yaşları hesablamaq üçün dolayı mənbələrdən, habelə mübahisəli tarixləndirmə üsullarından istifadə olunur. Bu müxtəlif üsullar cinsi əlaqə zamanı Aişə üçün 12, 14, 15, 17, 18 və 21 kimi bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edən bir neçə yaş həddinin təklif edilməsinə səbəb olmuşdur.

Bu revizionist (yenidən baxılmış) perspektivlər geniş şəkildə beş kateqoriyaya bölünə bilər, o cümlədən: (1) Hişam ibn Urvəni və İraq ravilərini etibardan salanlar, (2) səhih hədisləri təkzib etmək üçün qeyri-səhih məlumatlardan istifadə edənlər, (3) birbaşa şahidliklər əvəzinə dolayı sübutlara üstünlük verənlər və ya (4) konkret tarixlər və yaş haqqındakı bəyanatlar əvəzinə "qeyri-dəqiq" tarixləndirmə və yaş hesablamalarına üstünlük verənlər. Lakin bu revizionist yanaşmalar, ümumiyyətlə, əsas İslam təsisatları tərəfindən qəbul edilmir.

"Cinsi əlaqə" sözü (ifadəsi) ilə bağlı revizyonist mübahisələr

Səhih Buxari-dəki bir hədisdə Aişə, Məhəmməd peyğəmbərlə altı yaşında evləndiyini və doqquz yaşına çatdıqda nikahın tamamlandığını (zifafın baş tutduğunu) bildirir. Bu və buna bənzər hədislərin doğurduğu nəticələr, son dövrlərdə bəzi müasir İslam alimləri tərəfindən mübahisə mövzusuna çevrilmişdir. Onlar bu hədislərdə işlədilən ifadələrin əslində cinsi yaxınlığa istinad etmədiyi fikrini irəli sürməyə çalışırlar. Belə bir oxunuşun tarixi, linqvistik və ya ənənəvi pretsedenti olmasa da, buna baxmayaraq müəyyən bir populyarlıq qazanmışdır. Lakin bu cür yeni şərhlər, eynilə Aişə üçün fərqli bir yaş irəli sürməyə çalışan digər yanaşmalar kimi, əsas İslam mərkəzləri və qurumları tərəfindən ümumiyyətlə qəbul edilməmişdir.

Gemini-ın cavabı:

Hədislərdə işlədilən terminlər udxilath və bana biha ifadələridir və bu sözlər istifadə olunduğu kontekstlərdə "onunla cinsi əlaqədə oldu" mənasından başqa heç bir mənaya yol vermir. Bu mətnlərin cinsi olmayan şəkildə yenidən yozulmasına şərait yaradan əsas amillər qərəzli ingilis dili tərcümələri (xüsusən Dr. Muhsin Xanın tərcümələri), habelə Məhəmməd doqquz yaşlı bir uşaqla yatdığını və ya onu zorladığını etiraf etməyə qarşı ümumi və bəlkə də anlaşılan istəksizlikdir.

Uşaq evliliyi və Məhəmmədin səhabələri

7-ci əsrdə (həm Ərəbistanda, həm də ondan kənarda) uşaq evliliyinin adi hal olması səbəbindən, Məhəmmədin bir çox səhabəsi (yoldaşı, tərəfdarı) də uşaq evliliyi etmişdir. Bunlar arasında ən diqqətçəkənlər: Ümmü Gülsümlə o, 10-12 yaşlarında ikən evlənən (baxmayaraq ki, bəzi mənbələr onun cəmi 5 yaşında olduğunu qeyd edir)[21] Ömər b. əl-Xəttab (ikinci "raşidi xəlifə") və Məhəmmədin qızı Fatimə ilə o, 9 yaşında ikən evlənən Əli b. Əbi Talibdir (Məhəmmədin əmisi oğlu və dördüncü "raşidi xəlifə"). Hətta Məhəmmədin gələcək həyat yoldaşı Həfsənin ilk evliliyi artıq 10 yaşında baş tutmuşdu və o, ilk əri ilə birlikdə Məkkədən Həbəşistana hicrətə qoşulmuşdu.[22]

Bo, hüquqşünaslar tərəfindən tez-tez müzakirə olunan, səhabələrin evlənməsi və azyaşlı qız və oğullarını evləndirmələri ilə bağlı bir sıra erkən hekayələri (məsələn, Ömər ibn əl-Xəttabın Əli və Fatimənin qızı Ümmü Gülsümlə evlənməsi) ətraflı şəkildə qeyd edir; lakin o, bu evliliklərin hər hansı birinin cinsi yaxınlıq olmayan müqaviləli birliklərdən daha artıq olduğuna dair çox az işarə olduğunu bildirir.[23]

İslam hüququnda azyaşlıların evliliyi

Bu mövzuda akademik müəlliflər tərəfindən yazılmış iki kitab xüsusilə diqqətəlayiqdir: Professor Keçia Alinin "İslamda Köləlik və Nikah"[24] və Professor Kerolayn Bonun "Erkən İslam Hüququnda Kiçikyaşlıların Nikahı" əsərləri.[25] Həmçinin, bu məsələlərlə bağlı müxtəlif tanınmış təfsir və hüquqi mətnlərdən tərcümə edilmiş geniş sitatlar toplusu onlayn şəkildə (ingiliscə) mövcuddur.[26]

Keçia Ali məcburiyyət (icbar) ilə bağlı hüquqi razılaşma və fikir ayrılığı olan sahələr haqqında aşağıdakı ümumi məlumatı verir (daha ətraflı məlumat aşağıda təqdim olunur):

Azad qadınlar üçün həm bakirəlik, həm de yetkinlik (həddi-büluğ) məsələləri əhəmiyyət kəsb edirdi. Atalar həm bakirə, həm də azyaşlı olan qızlarını nikaha məcbur edə bilərdilər. Digər tərəfdən, nə bakirə, nə də azyaşlı olmayanlar (yəni dul və yetkin qadınlar) məcbur edilə bilməzdilər; onlar təklif olunan hər hansı bir nikaha şifahi razılıqlarını verməli idilər. Aralıq kateqoriyalar isə — yəni ya bakirə, ya da azyaşlı olan, lakin hər ikisi eyni anda olmayan qızlar — fikir ayrılığı mövzusu idi.
Keçia Ali, "Erkən İslamda Nikah və Köləlik" (Marriage and Slavery in Early Islam), səh. 32.

Kerolayn Bo da bənzər şəkildə izah edir ki, müxtəlif fiqh məktəblərinə görə nikah üçün razılığın tələb olunub-olunmadığı bəzi vəziyyətlər mövcud idi: həddi-büluğa çatmış bakirə (əl-bikr əl-baliğə) və həddi-büluğa çatmamış qeyri-bakirə (əs-seyyib əs-sağirə). Bo, bu kimi ixtilafları nəzərə alaraq, bu mövzu ilə bağlı sonradan irəli sürülən "icma" (yekdil rəy) bəyanatlarını sual altına qoyur; lakin Keçia Ali kimi o da bildirir ki, əgər qız həddi-büluğa çatmamış bakirədirsə (əl-bikr əs-sağirə), atanın onu ərə verməsi üçün razılığının tələb olunmadığı barədə ortaq rəy (ittifaq) mövcud idi.[27]

İstinadlar

  1. ↑ Məsələn, Muslim Women's Network UK və Tahirih Justice Center Forced Marriage Initiative
  2. ↑ Yüksək rütbəli İslam alimi uşaq nikahlarına qarşı fətva verdi - Guardian.com
  3. ↑ Yevamot 35a, though see also the opinion in Tracate Kiddushin 41a, which allows a father to betroth his daughter when she is a young woman, but not when she is still a minor.
  4. ↑ Carolyn Baugh, Minor Marriage in Early Islamic Law, Leiden: Brill, 2017, pp. 44-46
  5. ↑ Carolyn Baugh, Minor Marriage in Early Islamic Law, pp. 44-47, including footnote 117
  6. ↑ Carolyn Baugh, Minor Marriage in Early Islamic Law, pp. 47-48
  7. ↑ See al-Tabari's tafsir for Q. 65:4 translated by Islamqa.info Is it acceptable to marry a girl who has not yet started her menses?
  8. ↑ See altafsir.com for the Arabic commentaries on Q. 65:4 by al-Qurtubi (who says it means prepubescent girls, al-saghirah), and al-Tabari (who says it refers to young girls, al-jawari, or virgins ʾabkār, or those who had not reached menstruation)
  9. ↑ Carolyn Baugh, Minor Marriage in Early Islamic Law, pp. 47-8
  10. ↑ [Azbab al-Nazul by al-Wahidi for Quran 65:4] - altafsir.com
  11. ↑ Q65.4: The verse of child marriage
  12. ↑ Al-Nasa'i 1997, p. 108
  13. ↑ Hişamın atasından rəvayət olunur: Xədicə, Peyğəmbər (ﷺ) Mədinəyə yola düşməzdən üç il əvvəl vəfat etdi. O, orada iki il və ya buna yaxın qaldı və sonra Aişə altı yaşında bir qız ikən onunla evləndi, doqquz yaşı olanda isə bu nikahı (cinsi əlaqə) tamamladı. Sahih Bukhari 3896
  14. ↑ Aişə rəvayət edir: "Peyğəmbər onunla altı yaşında evləndi, doqquz yaşında isə cinsi əlaqə (nikah) baş tutdu. Aişə onunla doqquz il (yəni, Peyğəmbərin vəfatına qədər) birlikdə yaşadı." Sahih Bukhari 5133
  15. ↑ Aişə (Allah ondan razı olsun) rəvayət edir: "Allahın Rəsulu (ona Allahın salavatı və salamı olsun) mənimlə altı yaşımda evləndi və doqquz yaşım olanda mən onun evinə gəlin köçdüm." Sahih Muslim 1422b
  16. ↑ Aişə dedi: "Allahın Rəsulu mənimlə yeddi yaşım olanda evləndi." (Ravi Süleyman dedi: "Və ya altı yaşında.") Sunan Abu Dawud 2121
  17. ↑ Mənbələrin çoxu cinsi əlaqənin (nikah) doqquz yaşında baş tutduğunu, biri isə on yaşında ola biləcəyini qeyd edir; Bax: Denise Spellberg (1996), Siyasət, Gender və İslami Keçmiş: Aişə Bint Əbu Bəkr İrsi, Kolumbiya Universiteti Nəşriyyatı, ISBN 978-0231079990, səh. 39–40.
  18. ↑ Baugh writes, "If at first the non-Shāfiʿīs held out against inserting the report of ʿĀʾisha into this discussion, they later gave way, and other proof texts such as the ayyim/bikr hadith would eventually be cast aside. By the time of the Ḥanbalī Ibn Qudāma, the only text given any real emphasis is the ʿĀʾisha report." Carolyn Baugh, Minor Marriage in Early Islamic Law, p. 205
  19. ↑ Afsaruddin, Asma (2014). "ʿĀʾisha bt. Abī Bakr". In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett. Encyclopaedia of Islam (3 ed.). Brill Online. Retrieved 2015-01-11
  20. ↑ Ahmed, Leila (1992). Women and Gender in Islam: Historical Roots of a Modern Debate. Yale University Press. p. 51-54. ISBN 978-0300055832.
  21. ↑ "Ömər, Əlidən qızı Ümmü Gülsümün əlini (evlənmək üçün) istədi. Əli cavab verdi ki, 'o, hələ həddi-büluğ yaşına çatmayıb'. Ömər dedi: 'Allaha and olsun ki, bu doğru deyil. Sən onun mənimlə evlənməsini istəmirsən. Əgər o, azyaşlıdırsa, onu mənim yanıma göndər'. Beləliklə, Əli qızı Ümmü Gülsümə bir paltar verdi və ondan Ömərin yanına gedib atasının bu paltarın nə üçün olduğunu bilmək istədiyini deməsini xahiş etdi. Qız Ömərin yanına gəlib ismarışı çatdırdıqda, Ömər onun əlindən tutdu və zorla özünə tərəf çəkdi. Ümmü Gülsüm ondan əlini buraxmasını istədi, Ömər də belə etdi və dedi: 'Sən çox ədəbli və gözəl əxlaqlı bir xanımsan. Get atana de ki, sən çox qəşəngsən və onun sənin haqqında dediyi kimi deyilsən'. Bununla da Əli, Ümmü Gülsümü Ömərlə evləndirdi." — Tarikh Khamees, 2-ci cild, səh. 384 ('Dhikr Umm Kalthum') və Zakhair Al-Aqba, səh. 168.
  22. ↑ "Əksər məlumatlara görə, gənc Həfsə Məhəmmədlə evləndiyi vaxt artıq dul idi. Onun əvvəlki əri, İslamı ilk qəbul edən məkkəlilərdən biri olan Xunays b. Huzafə əs-Səhmi idi. Məkkədəki təqiblərdən qaçan Həfsə, təxminən 617-ci ildə, on yaşında olarkən Xunays ilə birlikdə Həbəşistana hicrət etmiş və Məhəmmədin 622-ci ildə Mədinəyə hicrətindən sonra Hicaza geri qayıtmışdılar." Sean Anthony and Catherine Bronson Did Ḥafṣah bint ʿUmar Edit the Qurʾan? A Response with Notes on the Codices of the Prophet’s Wives, Journal of the International Qurʾanic Studies Association 1 (2016), p. 97
  23. ↑ Carolyn Baugh, Minor Marriage in Early Islamic Law, pp. 38-42
  24. ↑ Kecia Ali, "Marriage and Slavery in Early Islam", Massachussets: Harvard University Press, 2010
  25. ↑ Carolyn Baugh,Minor Marriage in Early Islamic Law, Leiden: Brill, 2017
  26. ↑ Q65.4: The verse of child marriage
  27. ↑ Carolyn Baugh, Minor Marriage in Early Islamic Law, pp. 21, 56
Retrieved from "http://wikiislamica.net/index.php?title=İslam_hüququnda_uşaq_evliliyi&oldid=140730"