İslam hüququnda zorlanma: Difference between revisions

İslam hüququnda zina bil-ikrah və ya zina bil-jabr (hərfi mənada "məcburi zina") kimi tanınan zorlama, müsəlman hüquqşünaslar tərəfindən ümumiyyətlə bir kişinin öz arvadı və ya köləsi olmayan bir qadınla onun razılığı olmadan zorla cinsi əlaqədə olması kimi müəyyən edilən cəzalandırıla bilən bir cinayətdir. İslam hüququnda nə arvadlar, nə də kölələrlə bağlı razılıq anlayışı mövcud deyildi, lakin cinsi əlaqə onlara fiziki zərər yetirərdisə, hüquqi şikayət edə bilərdilər. Az sayda hədisdə azad qadınların və təcavüzkara məxsus olmayan kölələrin zorlanmasına görə tətbiq edilən cəzalar təsvir olunur. Bununla belə, Quran bir çox məqamda müsəlman kişilərə öz kölələri ilə (məşhur "sağ əllərinizin sahib olduqları" ifadəsi ilə qeyd olunan) cinsi əlaqədə olmağa icazə verir və bu, çox vaxt kişilərin iffətini qoruması əmri ilə birlikdə qeyd olunur. Bundan əlavə, müxtəlif hədislərdə qul sahiblərinin (o cümlədən Məhəmmədin) öz kənizləri ilə cinsi əlaqədə olduqları qeyd edilir.

İslam hüququ qadın əsirlərin müharibə qəniməti kimi bölüşdürülməsinə, onların alınıb satılmasına icazə verirdi və hamilə olmadıqlarını təsdiqləmək üçün qısa gözləmə müddətindən sonra onlarla cinsi əlaqə qanuni sayılırdı. Cinsi köləlik də daxil olmaqla, köləlik müasir dövrə qədər geniş miqyasda davam etmişdir (bax: İslam hüququnda köləlik). Bununla belə, qeyd etmək vacibdir ki, 19-cu və 20-ci əsrlərdə dünyanın əksər müsəlman ölkələrində köləlik qanuni olaraq ləğv edilmişdir (baxmayaraq ki, Mavritaniya^[1] kimi bir neçə yerdə çox sayda insan qanunsuz olaraq kölə halında qalmaqdadır) və bütün ölkələr 27-ci maddəsi ilə qadın əsirlərin zorlanmasını və onlarla pis rəftarı qadağan edən 1949-cu il Cenevrə konvensiyasını imzalamışlar. Həmçinin, müasir kontekstdə bu, artıq əksər alimlər tərəfindən haram hesab olunur, lakin Səudiyyə şeyxi Saleh Əl-Fövzan kimi azlıq təşkil edən bəzi şəxslər köləliyin İslami baxımdan hələ də qanuni olduğunu müdafiə edirlər. Oxşar şəkildə, bu gün bir çox müsəlman ölkələri nikah daxili zorlamanı qanunsuz hesab etmiş və ya digər hüquqi müdafiə vasitələri təklif etmişlər, lakin bəzi digərləri (əsasən ərəb dünyasında), eləcə də bəzi qeyri-müsəlman ölkələri bunu etmir və ya bəzən açıq şəkildə rədd edirlər.^[2] Zorlama qurbanları üçün heç bir cəza nəzərdə tutulmasa da, insan hüquqları qrupları Zinanın (qeyri-qanuni cinsi əlaqə) cəzalandırıla bilən bir cinayət olduğu bəzi ölkələrdə zorlanma barədə məlumat verən qadınların üzləşdiyi risklərdən narahatdırlar (aşağıda ətraflı qeyd edildiyi kimi).

Adətən, kölələr və kənizlər məsələsinə apolgetik yanaşmalar Quran və hədislərdə qeyd olunan qadınların, kişiləri öldürüldüyü üçün kimsəsiz qalmamaq məqsədilə öz əsirləri ilə cinsi əlaqəyə və köləliyə razılıq verdiklərini irəli sürürlər. Tənqidçilər isə ümumiyyətlə bunun olduqca qeyri-ehtimal olduğunu vurğulayır və qeyd edirlər ki, Quran və hüquqi konsensus (icma), həmçinin əri olmadan əsir götürülən evli bir qadını da sahibi üçün halal sayırdı. Onlar daha sonra zorlanmış əsirlərin öz qəbilələrinə geri qaytarılması (fidyə qarşılığında) ilə bağlı bir hədisə diqqət çəkir və hər bir halda bunun əsir şəraitində etibarlı şəkildə verilə bilməyən müasir razılıq anlayışı ilə bir araya sığmadığını bildirirlər. Bəzi müasir islamşünas alimlər isə hədis korpusuna olan ümumi skeptisizmləri və ənənəvi fiqhu rədd etmələri çərçivəsində müvafiq hədislərin həqiqiliyini tamamilə şübhə altına alır və Quran ayələrinin alternativ təfsirlərinə cəhd edirlər.

İslam hüququnda arvadlar və kölələr ilə cinsi əlaqədə olmaq hüququ

Tarixən, bir kölənin cinsi əlaqə üçün, boşalmadan əvvəl geri çəkilmə (əzl) və ya başqası ilə evləndirilməsi üçün razılığı zəruri hesab edilmirdi.^[3] Boston Universitetinin din sahəsində dosenti Kesia Əli (müsəlmanlığı qəbul etmiş şəxs) kölələrlə cinsi əlaqə barədə deyir: "Müasir dövrdən əvvəlki müsəlman hüquqşünaslar, eləcə də [köləliyə dair] icazənin hələ də qüvvədə olduğuna inanan marginal fiqurlar üçün 'zorlama' kateqoriyası tətbiq olunmur: sahiblik cinsi əlaqəni qanuni edir; razılıq isə əhəmiyyətsizdir."^[4] Corctaun Universitetinin İslam Sivilizasiyası kafedrasının müdiri və dosenti Dr. Conatan Braun da (həmçinin müsəlmanlığı qəbul etmiş şəxs) oxşar şərhlər vermişdir:^[5]

Klassik İslam hüququna görə, kölə qadınlarda olduğu kimi, evli qadınlardan da ərlərinin cinsi tələblərinə tabe olmaq tələb olunurdu.^[7] Ər, arvadının davamlı imtinasını son çarə olaraq (müəyyən məhdudiyyətlərlə) döyməklə cəzalandıra bilərdi.^[8] Hənəfi məzhəbinin rəyinə görə, əgər arvadı buna tabe olmazdısa və heyz və ya oruc kimi müəyyən qanuni icazəli istisnalara sahib deyildisə, ərin onu cinsi əlaqəyə məcbur etməyə hüquqi ixtiyarı var idi (baxmayaraq ki, hüquqşünaslar bəzi hallarda bunu qeyri-etik hesab edə bilərdilər); qeyri-hənəfilər isə buna nə açıq şəkildə icazə verir, nə də buna görə cəza tətbiq edirdilər.^[9][3] Hüquqşünaslar üçün "zorlama" anlayışı həm nikah, həm də köləlik kontekstində eyni dərəcədə mövcud deyildi.^[10][11][3] Conatan Braun qeyd edir ki, əgər arvad və ya kəniz-kölə fiziki zərər (zərər) görərdisə, hakimə şikayət edə bilərdi.

Yekun fəsildə o, ərlərinin fiziki anatomiyası ilə bağlı problemlərə görə bu cür müraciət edən arvadlar haqqında orta əsr məhkəmə hesabatlarından nümunələr verir (hakimlər kişidən sürtkü yağlarından istifadə etməsini tələb edə bilərdilər, lakin bəzən cütlüyün məhkəmə yolu ilə ayrılması da zəruri hesab edilirdi).^[13] Bununla belə, Braun daha əvvəl eyni mövzu ilə bağlı qeyd edir ki: "Həm arvadlar, həm də kölələr məhkəmələrə və ya icma üzvlərinə müraciət etmək baxımından eyni hüquqa malik idilər. Lakin arvadlardan fərqli olaraq, kölələr mahiyyət etibarilə demək olar ki, öz sahiblərindən başqa hər hansı bir dəstək şəbəkəsindən məhrum idilər."^[14]

İslam hüququnda zorlamaya görə cəzalar və onun müasir kontekstlərdə tətbiqi

İslam hüququnun formalaşma dövrünün sonuna qədər belə bir konsensus (icma) yaranmışdı ki, zorlama Zinanın (qeyri-qanuni cinsi əlaqə) bir növü kimi təsnif edilməlidir; bu halda məcbur edilən qadın cəzadan azad edilir, zorlayan kişi isə hədd cəzası ilə cəzalandırılır.^[15] Bu cəza — eynilə adi zinada olduğu kimi — (əgər evlidirsə) daşqalaq edilərək öldürülmə, (əgər subaydırsa) şallaqlanmadır. Zorlayan şəxsi cəzalandırmaq üçün dörd etibarlı müsəlman kişi şahid (beyyinə) və ya təqsirkarın etirafı tələb olunur.^[16][17] Hüquqşünaslar zorlama qurbanı üçün heç bir cəzanın olmadığı barədə həmfikir idilər. Əgər ortada ad çəkilən bir təqsirkar yoxdursa, qadının zorlandığına dair sözü qəbul edilir. Əgər o, konkret bir şəxsin adını çəkərək onu zorlamada ittiham edərsə, lakin bu iddianı sübut edə bilməzsə, Maliki məzhəbi qadının böhtan (qəzf) atdığına görə 80 şallaqdan ibarət hədd cəzasına məruz qalacağını qəbul edirdi; lakin iddianı dəstəkləyən bəzi dolayı sübutlar olarsa, hakim onu bu cəzadan azad edə bilərdi. Maliki hüquqşünasları hətta hesab edirdilər ki, subay bir qadın hamilə qalarsa, zorlandığını desə belə, zina üçün nəzərdə tutulan hədd cəzası ilə cəzalandırılmalıdır; ancaq onun fiziki vəziyyətində məcburiyyət əlamətləri olarsa və ya bir şahid onun kömək üçün qışqırdığını eşidibsə, o, cəzadan azad edilirdi. Bunun əksinə olaraq, Hənəfi məzhəbi üçün qadının sadəcə zorlandığını deməsi cəzadan yayınmaq üçün kifayət idi. Hənəfilər, hər hansı bir şübhə olduqda hədd cəzalarının tətbiq edilməməsi prinsipinə əsaslanaraq bildirirdilər ki, subay qadının hamilə qalması zinanın sübutu deyil.^[18][19]

Hüquqşünaslar zorlayan şəxsin qurbana kompensasiya olaraq eyni zamanda mehr (başlıq pulu) ödəyib-ödəməməsi barədə ixtilafdadırlar. Bəzi müasir hüquqşünasların mübahisəli mövqeyi ondan ibarətdir ki, zorlayanlara qarşı Quranın 5:33-cü ayəsində təsvir olunan qanunsuzlar üçün nəzərdə tutulmuş hədd cəzası (Hirabə həddi) tətbiq edilməlidir. Digərləri isə deyirlər ki, zorlama hakim tərəfindən Təzir (hakimin ixtiyarında olan) cəzası tətbiq edilən bir hüquq pozuntusu kimi qiymətləndirilə bilər (məsələn, Pakistanda olduğu kimi). Bu yanaşmalar, zorlayan şəxsin etirafı olmadıqda, ona qarşı zina hədd cəzasını tətbiq etmək üçün tələb olunan dörd şahidlik qeyri-praktik sübut tələbindən yayınmağa imkan verir. Yeri gəlmişkən, zina üçün dörd şahid tələbi, görünür, Aişə zina ilə ittiham olunduqda Məhəmməd tərəfindən tətbiq edilmişdir.^[20] Zinanın hədd cəzasının zorlayanlara tətbiq edildiyi bəzi digər müasir məhkəmələrdə, qadın zorlanma iddiasını həmin sübut standartı ilə sübut edə bilmədikdə böhtan atma (qəzf) ittihamı ilə üzləşmək riski daşıyır^[21] və zorlayanlar cəzasız qalır.^[22] Hamiləlik cinsi əlaqənin baş verməsinin sübutu kimi istifadə olunur və zorlanma və ya cinsi zorakılıq barədə məlumat verən qadınlar qeyri-qanuni cinsi əlaqəni (zina) etiraf etmiş hesab oluna və bunun əvəzinə məhz buna görə təqib edilə bilərlər.^[23] Bir sıra səs-küylü hadisələr səbəbindən, zinaya görə təqib olunma riski bu gün bəzi müsəlman ölkələrində qadınların zorlanma barədə məlumat verməsi qarşısında güclü bir çəkindirici amil yaradır.^[24]

Hədislərdə nəql olunan zorlama cəzaları

Azad qadının zorlanması

Məhəmməd, evli olmadığı hürr (azad) bir qadına hücum edən və bu əməlini etiraf edən bir zorlayıcının daşqalaq edilməsini (rəcm olunmasını) əmr etmişdir.

Başqasının köləsinin zorlanması

Əgər təcavüzə məruz qalan şəxs təcavüzkardan başqasına məxsus olan bir kölədirsə, kölənin sahibinə yeni bir kölənin verilməsi və ya təcavüz nəticəsində kölənin dəyərinin nə dərəcədə azaldığına uyğun məbləğdə təzminat ödənilməlidir; cinayətkar isə hədd cəzasına məhkum edilir. Hina Azam yazır ki, "kölə qadının cinsi istismarı, mülkiyyətə dəymiş zərər forması idi və mülkiyyətin dəyərinin itirilməsinə görə onun sahibinə maliyyə kompensasiyasının ödənilməsini tələb edirdi... bu, adətən onun bu hərəkətlə nə qədər dəyərsizləşdiyi məbləğə bərabər olurdu (əgər o, əvvəllər bakirə idisə, bu xüsusilə əhəmiyyət kəsb edirdi)".^[25]

Malik özünün "Muvatta" əsərində bu cəzanı təsdiqləyir. Malik dörd sünni hüquq məktəbindən birinin qurucusu idi.

Məhəmmədin öz arvadının köləsi ilə cinsi əlaqədə olan kişinin daşqalaq edilərək cəzalandırılmasını əmr etdiyi hadisə ilə bağlı hədislərin səhihliyi Əl-Albani tərəfindən "daif" (zəif), "Dar-us-Salam" tərəfindən isə "həsən" (yaxşı) olaraq dərəcələndirilmişdir.

Başqa bir oxşar hadisədə, öz arvadının köləsinə təcavüz edən şəxs daşqalaq edilərək cəzalandırılmalıdır.

Başqa bir hədisdə Xəlifə Ömərin əsir düşmüş bir qızı özü üçün götürən kişini daşqalaq cəzasına məhkum etdiyi bildirilir. Bu halda qeyri-qanunilik müharibə qənimətlərinin bölüşdürülməsinə dair sərt qaydalarla bağlıdır. Həmin hədis aşağıdakı başqa bir bölmədə (Qənimət bölgüsü sisteminin pozulması təcavüz kimi) müzakirə olunur.

Quranda qadın kölələr və müharibə əsirləri ilə cinsi əlaqə

Quranda zorlanma üçün ekvivalent bir termin yoxdur, baxmayaraq ki, Quran 4:19 mömin kişilərin arvadları məcburi şəkildə miras almasını qadağan edir. Bununla belə, iffət bir fəzilət kimi təşviq edilsə də, aşağıda göstərildiyi kimi, tez-tez təkrarlanan "arvadları və ya sağ əllərinin sahib olduqları istisna olmaqla" istisnası ilə birlikdə əmr olunur. Quranda qadın kölələr və ya əsirlərlə cinsi əlaqəyə icazə verildiyi zaman bunun aşkar və demək olar ki, qaçılmaz bir hal olmasına baxmayaraq, məcburi və ya zorakı cinsi əlaqəni açıq şəkildə qadağan edən bir ayə yoxdur.

Quran 23:1-6 və 70:29-30 - Möminlər yalnız öz arvadları və kölələri ilə cinsi əlaqədə olmalıdırlar

Qurandakı bir sıra ayələr kölələrlə cinsi əlaqəni arvadlardan fərqli bir kateqoriya kimi qeyd edir və qadın kölələrlə cinsi əlaqəyə əvvəlcə həmin kölə ilə evlənmədən icazə verildiyini aydın şəkildə göstərir. Məsələn, Surə 23 müvəffəqiyyət qazanmış müsəlmanlar və onların xüsusiyyətlərindən bəhs edir:

"Ayıb yerlərini qorumaq" göstərişi Quranın iffəti əmr etmək üçün standart üslubudur. İnsanın "sağ əlinin sahib olduqları" ifadəsi də eyni şəkildə Quranın insanın kölələrinə (cariyələrinə) və ya müharibə əsirlərinə müraciət etmək üçün standart üslubudur. Müvəffəqiyyət qazanmış möminlər cinsi fəaliyyətlərlə yalnız öz arvadları və kölələri ilə məşğul olanlardır. Eyni fikir surə 70-də də təkrar olunur:

Quran 33:50 - Məhəmmədin müharibə qənimətindən olan qadın əsirləri üzərindəki haqları

Başqa bir ayə Məhəmmədin öz arvadlarına və müharibə qənimətindən olan əsirlərinə (ehtimal ki, surənin əvvəlində qeyd olunanlara işarə edərək), eləcə də onun istənilən qadın əmisi, bibisi, dayısı və xalası qızlarına və əgər evlənmək istəsə, özünü ona bağışlayan hər hansı mömin qadına olan qanuni cinsi çıxışını müəyyən edir.

Klassik alimlər bu ayəni Məhəmmədin kənizlərdən istifadəsinə icazə verməsi kimi başa düşürdülər, lakin İslam modernistləri bu ayəni Məhəmmədə öz əsirləri ilə evlənməyə icazə verilməsi kimi oxuyurlar. Təfsir əl-Cəlaleyn, Məhəmmədin evləndiyi əsirlər olan Cüveyriyə və Səfiyyəni misal çəkir, İbn Kəsir isə əksər rəvayətlərə görə Məhəmmədin evlənmədən kəniz kimi saxladığı Reyhanə və Mariyanın da adını çəkir. Quran 33:52 (bu bölmədə həmçinin müzakirə olunur) bu məsələyə işıq sala bilər, lakin o da qeyri-müəyyəndir. Hər iki halda, bir əsir nə evliliyə, nə də kənizliyə azad şəkildə razılıq verə bilməz.

Bu ayədəki icazənin yalnız Məhəmmədə məxsus olduğu bildirilir ki, bu da adətən bəzi hallarda Məhəmmədin mehriyyə ödəmək öhdəliyindən azad edilməsi və ya onun maksimum dörd arvad limitindən və digər şərtlərdən istisna olunması kimi şərh edilir.

"Allahın sənə qənimət olaraq verdiyi" (wamā [...] afāa l-lahu ʿalayka) kimi tərcümə olunan sözlər Məhəmmədin müharibə qənimətlərindəki payı deməkdir, çünki eyni ifadə Quran 59:6-7 ayələrində də bu mənada əks olunmuşdur. Həmin ayələrdə iki dəfə "Allahın ... Peyğəmbərinə verdiyi qənimətlər" (wamā afāa l-lahu ʿalā rasūlihi) ifadəsi qeyd olunur.

Həmin surənin əvvəlki ayələri göstərir ki, bu qadınların sırasına, Mədinədəki (Yəsrib) möminlərə qarşı uğursuz hücumda müttəfiqlərin tərəfini tutduqdan sonra qalalarını tərk etmək məcburiyyətində qalan Kitab əhlindən əsir götürülənlər də daxil idi (bax: Quran 33:26-27 və Quran 33:13). Müsəlman müfəssirlərin böyük əksəriyyətinə və əksər akademik tədqiqatçılara görə, həmin ayələr Bənu Qureyzə qəbiləsinə işarə edir.

50-ci ayədən sonra gələn və Məhəmmədə öz istəyinə uyğun olaraq arvadlarını kənara qoymaq və ya onlara qayıtmaq icazəsi verən, həmçinin gözəllikləri onu heyran etsə belə, Məhəmmədə arvadlarını başqaları ilə dəyişməyi və ya yeni arvadlar almağı qadağan edən (Quran 33:51-52) iki ayəyə də baxın; bu qadağa yalnız onun cariyələrinə şamil olunmur və ya bəlkə də əlavə cariyələr götürmək üçün ona verilən qeyri-məhdud icazəni qüvvədə saxlayır.

Quran 4:24 - Hətta evli olsalar belə, kölə qadınlarla evlənməyə icazə

Quran 4:22-25, mömin kişilərin evlənməsi qadağan olunan qadınların (məsələn, bacıları və ya bacı/qardaş qızları) siyahısının verildiyi bir hissədir. 24-cü ayədə qeyd olunur ki, "sahib olduğunuz cariyələr" (yəni qullar və ya əsirlər) istisna olmaqla, evli qadınlar da qadağandır.

Bu ayə, mehrləri ödənildiyi təqdirdə, möminlərə "sahib olduğunuz cariyələr (kölələr) istisna olmaqla" (zatən əri olan qul qadınlara) evlənməyə icazə verir. Əvvəlki bölmədə qeyd olunan digər ayələr isə göstərir ki, qul sahiblərinin öz qulları ilə cinsi əlaqədə olmaq üçün onlarla evlənmələrinə belə ehtiyac yox idi (Həmçinin aşağıdakı "Ümumi apologetik iddia: Azadlıq və evlilik universal tələb kimi" bölməsinə baxın). Növbəti ayə, azad mömin qadınla evlənməyə imkanı çatmayan hər bir möminə, bunun əvəzinə "əllərinizin altında olan mömin (cavan, iffətli) cariyələrdən (kənizlərdən) alsınlar" biri ilə evlənməsini buyurur. Bu, başqasına məxsus olan mömin bir qul qızla evlənmək kimi başa düşülürdü (bu, məntiqlidir, çünki burada cəm şəklində "əllərinizin altında olan" ifadəsinə keçid edilir və tərif etibarilə bir qul sahibi azad qadınla evlənə bilməyəcək qədər yoxsul sayılmazdı).

Ayədə qeyd olunur ki, (evlənmək üçün) qızın ailəsindən (sahiblərindən) icazə alınmalıdır, lakin Quranın başqa yerlərində sahibinə onunla cinsi əlaqədə olmaq hüququnun verildiyi nəzərə alınarsa, bu razılığın məcburiyyətdən kənar bir seçim olması qaçınılmaz idi. Ola bilsin ki, belə bir düzənləmənin potensial məcburi xarakterini nəzərə alaraq, eyni ayə evlilik zamanı müəyyən davranışlara görə (ənənəvi olaraq zina kimi şərh olunur) qadına veriləcək cəzanı yarıya qədər azaldır. Müslim və Əbu Davudun kolleksiyalarındakı səhih hədislər əvvəlki ayə (Quran 4:24) ilə verilən icazənin ənənəvi arxa fonunu izah edir: Məhəmmədin bəzi döyüşçüləri, müşriklərin (Allaha şərik qoşanların) məğlub edilmiş kişiləri ilə artıq evli olan əsir qadınlarla cinsi əlaqədə olmaqda tərəddüd edirdilər.

Səhih Müslümdəki hədis bu mövzuya həsr olunmuş bir fəsildə yer alır; fəsil belə adlanır: "Fəsil: Əsir götürülən qadının hamilə olmadığı müəyyənləşdikdən sonra onunla cinsi əlaqədə olmaq icazəlidir və əgər onun əri varsa, əsir düşdüyü zaman nikahı ləğv edilmiş sayılır".^[26]

Bütün Quran müfəssirlərinin ən görkəmlisi olan İbn Kəsir 4:24-cü ayə ilə bağlı bunları demişdir:

Eynilə, Təfsir əl-Cəlaleyn (hər ikisi nüfuzlu alim sayılan iki Cəlal – Cəlaləddin əl-Məhəlli və Cəlaləddin əs-Süyuti tərəfindən hazırlanmış Quran təfsiri) əsərində deyilir:

İbn əl-Münzir (v. 930), Sünni fiqhinə dair məşhur ensiklopediyasında hüquqi konsensusu (icmanı) belə xülasə etmişdir: əri olmadan əsir götürülən qadının nikahı avtomatik olaraq ləğv edilmiş sayılır (o, daha sonra arvad və ərin birlikdə əsir götürüldüyü hallar barədə fərqli rəyləri qeyd edir).

İslam hüququna görə, əgər bir qul qadın əsir düşdükdən sonra evlənirdisə, sahibinin onunla cinsi əlaqədə olmaq hüququ yox idi. Bəzi erkən dövr müsəlman alimləri hesab edirdilər ki, qullar arasında və ya qulla azad bir şəxs arasında baş tutan qul nikahları, mülkiyyət hüququ başqasına keçdikdə avtomatik olaraq pozulur; çünki yeni sahib həm də cinsi əlaqə hüququnu satın alırdı, lakin iki kişinin eyni qadın üzərində qanuni əlaqə hüququ ola bilməzdi. Daha sonra isə belə bir konsensus (icma) formalaşdı ki, mülkiyyət hüququ başqasına keçdikdə belə, nikah və qanuni cinsi əlaqə hüququ – ərin azad və ya qul olmasından asılı olmayaraq – yalnız qul qadınla onun əri arasında qalır.^[28]

Hədislərdə qadın kölələr və müharibə əsirləri ilə cinsi əlaqə

Hədis ədəbiyyatında Məhəmmədin səhabələrinin (tərəfdarlarının), hətta Məhəmmədin özünün kölələr və əsirlərlə cinsi əlaqədə olduğu səhnələrə tez-tez rast gəlinir. Qadın perspektivi böyük ölçüdə mövcud olmadığı üçün oxucu qadın kölə və ya əsirin Məhəmməd və səhabələrinin bu yaxınlıq təkliflərinə nə dərəcədə meyilli olub-olmadığı barədə təxmin yürütməli olur; lakin bu halların ən azı bəzilərində (əksəriyyətində və ya hətta hamısında) cinsi əlaqənin qadının razılığı olmadan baş verdiyini və beləliklə zorlama kimi tövsif edildiyini güman etmək ədalətli olardı. Bu, xüsusilə Məhəmmədin səhabələrinin əsir qadınların oğullarını, ərlərini, atalarını və qardaşlarını öldürdükdən dərhal sonra onlarla cinsi əlaqəyə girdiyi nümunələrdə aydın görünür. Ən azından demək olar ki, Məhəmməd heç bir belə halda müdaxilə etmir və bütün bu hallarda o, zahirən səhabəsinin bir əsir və ya köləni zorlaması kimi görünən hərəkətə aktiv şəkildə icazə verir. Bunlar əslində döyüşdə əsir götürülmüş azad qeyri-müsəlmanlardır.^[29][30] Fəth edilmiş ərazinin bütün əhalisi kölələşdirilə bilər ki, bu da döyüş meydanında nadir tapılan qadınları təmin edir. Bu, kənizliyə (kölə qadın) yol açır.^[31] Müsəlman hərbi komandirinə müharibə əsirlərini qeyd-şərtsiz azad etmək, fidyə müqabilində buraxmaq və ya kölələşdirmək arasında seçim etməyə icazə verilir.^[32] Əgər bir şəxs kölələşdirildikdən sonra İslamı qəbul edərsə, onun azad edilməsi savab əməl hesab olunur, lakin məcburi deyil.^[33] İslam hüququ azad doğulmuş müsəlmanların kölələşdirilməsinə icazə vermir.^[34]

İslam hüquqşünasları Dar əl-Hərbdən qeyri-müsəlmanlara qarşı kölə reydlərinə və onların qaçırılmasına icazə verirdilər.^[35] Cənubi Asiya alimləri qərar vermişdilər ki, qeyri-müsəlmanları ələ keçirmək üçün nə cihada ehtiyac var, nə də onları tutmazdan əvvəl İslama dəvət etmək zəruridir. Reyd iştirakçıları istənilən qeyri-müsəlmanı tutmaqda və kölələşdirməkdə azad idilər.^[36] Bununla belə, İslam hüquqşünasları hesab edirdilər ki, müsəlmanlarla rəsmi müqavilələri olan ərazilərdə yaşayan qeyri-müsəlmanlar kölələşdirilmədən qorunmalıdırlar.^[37]

İslam dövlətində yaşayan və cizyə ödəməyən və ya dövlətlə bağladıqları müqaviləni pozan qeyri-müsəlman sakinlər də kölələşdirilə bilər.^[38][39]

Məhəmməd öz kölə kənizi Mariya bint Şamun ilə cinsi əlaqədə olur

Məhəmmədin İsgəndəriyyə valisi tərəfindən ona hədiyyə edilmiş Mariya əl-Qibtiyyə kimi tanınan qadın köləsindən bir övladı var idi. Səhih Müslimdən olan bir hədisdə "kölə qadın" kimi tərcümə olunan ifadə ərəbcə əslində umm vələd (أُمِّ وَلَدِ) (hərfi mənada: "uşaq anası") şəklindədir və bu, ağasına övlad dünyaya gətirən kölə kənizə verilən tituldur.

Aşağıdakı hədis Dar-us-Salam tərəfindən Səhih olaraq dərəcələndirilmişdir:

Təfsir əl-Cəlaleyn bu hədisdə istinad edilən ayə (Quran 66:1) haqqında deyir:

Bu ayə üçün alternativ və ya əlavə bir səbəb də çox sayda səhih hədisdə rəvayət edilmişdir (digər bir versiyada, Səhih Müslim 1474b, Məhəmməd Zeynəbin evi əvəzinə Həfsənin evində bal yemişdi).

"Bal" həmçinin seksual eyham (eufemizm) idi və onun bu mənada istifadəsinə dair bariz bir nümunə Əbu Davudun bir hədisində tapılır:

Sean Entoni və Ketrin Bronson qeyd etmişlər ki: "Müasir alimlər kölə qadınla bağlı daha qalmaqallı hekayənin ən erkən mənbələrdə yer almasını nəzərə alaraq, onun daha qədim olduğunu hesab etməyə meyllidirlər; halbuki hədis alimlərinin nəzərində bal hekayəsi daha üstün bir sənəd zəncirinə (silsiləsinə) malikdir. Bu müasir alimlər belə mülahizə yürüdürlər ki, əgər Həfsənin Peyğəmbəri öz köləsi ilə gördükdən sonra keçirdiyi qısqanclıq hekayəsi bal hekayəsindən daha əvvələ dayanırsa, o zaman müfəssirlər, ehtimal ki, əvvəlki hekayədəki Peyğəmbər və arvadlarının xoşagəlməz təsvirinə bir alternativ yaratmaq üçün sonradan bal rəvayətini uydurmuşlar. Bundan əlavə, bal hekayəsi Quran 66:1–2 ayələri üçün müəyyən dərəcədə ağlabatan izah təqdim etsə də, mətnin qalan hissəsinə tətbiq edildikdə onun izahlı gücü xeyli azalır. Peyğəmbərə qarşı sui-qəsdin cəzası kimi boşanma ilə hədələyən Quran 66:5–6 ayələrinin ciddiyyəti bal hekayəsinin xırdaçılıqları ilə heç də uyğun gəlmir."^[40]

Əli xums (müharibə qənimətinin dövlət payı) üçün ayrılmış əsir bir qızı zorlayır

Başqa bir müvafiq hədis, Sünnilər və Şiələr arasında çox mübahisə doğuran məşhur Qədir-Xum hadisəsinə səbəb olan bir insidentlə bağlıdır. Həm Sünni, həm də Şiə mənbələri razılaşır ki, Məhəmməd Əlinin Xumsdan (dövlət üçün ayrılmış qənimətin beşdə biri^[41]) heç bir şəxsin haqqı olmadığını düşündükləri bir kölə qızı götürməsi ilə bağlı şikayətlər almışdı.

Aşağıdakı Sünni hədisinin ərəbcə mətni Əlinin Qüsl dəstəmazı (cinsi əlaqə və ya eyakulyasiyadan sonra vacib olan) almasını qeyd edir ki, bu da cinsi fəaliyyətə işarə edir. Daha sonra, Qədir-Xum adlanan yerdə, Məhəmməd Əlini öz "Mövlası" elan edərək ondan narazı olanları sakitləşdirməyə çalışdı. "Mövla" sözü "ardıcıl", "müttəfiq" və "lider" arasında bir məna daşıyan fəxri addır ki, Şiələr bunu "Məhəmmədin xələfi" kimi şərh edirlər. Beləliklə, müəyyən mənada, Əlinin bir əsiri zorlaması Şiələrin Əlinin xələfliyinin elan edilməsi kimi təkid etdikləri hadisənin birbaşa səbəbinə çevrilir. Burada ortaya çıxan Sünni polemikası hədisin tarixi etibarlılığına müəyyən şübhə yaratsa da, Səhih Buxariyə daxil edilmiş bir hədis kimi, Sünnilərin səhihlik tələblərinə tam cavab verir.

Bütün dövrlərin ən məşhur hədis alimlərindən biri olan İbn Həcər əl-Əsqəlani (v. 1449), özünün mötəbər "Fəthul-Bari" (Səhih Buxariyə yazılmış və hələ də standart sayılan şərh) əsərində özündən əvvəlki bir neçə alimin qeyd etdiyi məqama diqqət çəkir: bu hadisə ilə bağlı rəvayətlərdə Əli, əsir qızın hamilə olub-olmadığını müəyyən etmək üçün tələb olunan istibra (gözləmə müddəti) qaydasına əməl etmir. Əl-Əsqəlani ehtimalları ümumiləşdirən əl-Xəttabidən sitat gətirir: "O, ya bakirə idi [qadınların gənc yaşda evləndiyi bir mədəniyyətdə bu, onun yaşının kiçik olmasına güclü işarədir], ya hələ yetkinlik yaşına çatmamışdı, ya da Əlinin ictihadı (müstəqil mühakiməsi) onu bu halda gözləmə müddətinə riayət etməməyə sövq etmişdi."^[42]

İstibra, yeni əldə edilmiş bir kölə qadın və ya qızla cinsi əlaqəyə başlamazdan əvvəl, hamilə qalacağı təqdirdə atalığa dair şübhələrin qarşısını almaq üçün gözlənilməli olan müddət idi. Yetkin bir kölə qadın üçün bu gözləmə müddəti bir heyz dövrü idi. Aybaşı olmaq üçün çox gənc olan kölə qızlarla cinsi əlaqədən əvvəl gözləmə müddəti (ya bir ay, ya da üç ay gözləmə müddəti) barədə alimlər ixtilaf etmişdilər, bu aşağıdakı başqa bir bölmədə müzakirə olunur. Bununla belə, qeyd etmək lazımdır ki, İbn Həcər "bir çox Səhabənin təcrübəsinin" həddi-büluğa çatmamış bakirə qızlar üçün istibraya riayət etməmək olduğunu bildirir. İbn Həcərin bu hədislə bağlı şərhinin tərcüməsi və səhabələrdən sonrakı nəslə (İkrimə və İyas b. Müaviyə) aid edilən eyni baxış barədə bəzi məlumatlar üçün buraya baxın.

Məhəmmədin səhabələri fidyə üçün nəzərdə tutulmuş əsirləri zorlayırlar

Bir dəfə yeni əsir götürülmüş qadınlarla qarşılaşdıqda, Məhəmmədin səhabələrini yalnız azlın (cinsi əlaqəni yarımçıq kəsməyin) icazəli olub-olmaması maraqlandırırdı.

Səhih Müslümdəki eyni hədisin başqa bir versiyasında (həmçinin Malikin "Muvatta" və Əbu Davudun əsərlərində də rast gəlinir) deyilir ki, müsəlmanların məqsədi pul qazanmaq üçün qadınları məğlub edilmiş tərəfin üzvlərinə fidyə qarşılığında geri qaytarmaq idi. İzah edilir ki, qadınları fidyə verməzdən əvvəl hamilə qoymaq istəmədikləri üçün Məhəmmədin səhabələri azlın (cinsi əlaqəni yarımçıq kəsməyin) icazəli olub-olmadığını soruşmuşdular.

Səhih Buxaridəki eyni hadisənin başqa bir versiyası Məhəmmədin səhabələrinin yeganə narahatlığının, əsirlərin hamilə qalacağı təqdirdə onların (fidyə) qiymətinə dəyə biləcək potensial zərər olması barədə daha da aydındır.

Bu rəvayətlərdə əsir götürülmüş qadınlar öz qəbilələrinə fidyə qarşılığında qaytarılmalı idilər. Bu, müasir dövrdə geniş yayılmış apoloqetik (müdafiə xarakterli) bir iddianı — kişiləri döyüşdə məğlub olduqdan sonra qadınları yoxsulluqdan və kimsəsizlikdən xilas etmək üçün onlarla köləlik və cinsi əlaqəyə icazə verildiyi iddiasını alt-üst edir.

Məhəmmədin adamları bir ayə nazil olana qədər evli əsir qadınları zorlamaqdan tərəddüd edirlər

Bu hədisin digər rəvayətləri üçün yuxarıdakı "Quran 4:24" bölməsinə baxın.

Ömər bir kişiyə, köləsi ilə cinsi əlaqəyə mane olduğu üçün arvadını döyməsini deyir

Abdullah ibn Ömər (ikinci xəlifə Ömər ibn əl-Xəttabın oğlu) bildirib ki, arvadı "böyüklərin əmizdirilməsi" vasitəsilə köləsini ona haram etməyə çalışdıqdan sonra, atası həmin kişiyə kənizi (köləsi) ilə cinsi əlaqədə olmağı əmr etmişdir.

Qadın kölələrlə cinsi əlaqələr arasında qüsl (tam bədən yuyunması) tələb olunmur

İmam Malikdən birdən çox qadın kölə ilə cinsi əlaqədə olmaq barədə soruşuldu.

Məhəmməd bir kişiyə, əsir götürülmüş qadın kölə ilə cinsi əlaqədə olarkən azl (cinsi əlaqəni yarımçıq kəsmək/geri çəkilmə üsulu) etməməyi tapşırır

Bunun səbəbi Allahın kimləri yaradacağına artıq qərar vermiş olmasıdır.

Və:

Və bənzər şəkildə (bu hədis əl-Albani tərəfindən səhih/etibarlı hesab edilmişdir):

Zina ilə qanuni cinsi əlaqə arasındakı aşkar fərq

Zina (nikahdan kənar cinsi əlaqə) anlayışı yalnız şəxsin öz arvadları və ya qadın kölələrindən başqası ilə cinsi əlaqəsinə şamil edildiyi üçün, yalnız bu kontekstlərdə təcavüzün mümkünlüyü nəzərə alınır. Əbu Davudda yer alan və əl-Albani tərəfindən həsən (yaxşı) dərəcəsi ilə qiymətləndirilən aşağıdakı rəvayət, bir şəxsin öz arvadlarından və ya qadın kölələrindən olan övladlarını qanuni və mirasa daxil olan, digər qadınlardan olan övladlarını isə qeyri-qanuni və mirasdan məhrum edilmiş kimi qəbul edərək bu fərqi aşkar şəkildə ortaya qoyur.

Məhəmmədin digər qadın əsirləri

Səhih hədislərdəki rəvayətlərə görə, Məhəmməd ailələrinin və qəbilələrinin qətlə yetirilməsinə rəhbərlik etdikdən dərhal sonra, ən azı iki halda müharibə əsirləri olan Səfiyyə və Cüveyriyəni əsir götürərək, ehtimal ki, öz iradələrinin ziddinə onlarla birlikdə yaşamışdır.

33-cü surə (Əhzab surəsi) iki yerdə Məhəmmədə mövcud arvadları (on ikidən çox evləndiyi üçün burada ona daha çox evlənmək qadağan edilir) və hazırda sahib olduğu və ya gələcəkdə əldə edə biləcəyi hər hansı qadın kölələrlə cinsi əlaqədə olmaq üçün aşkar və birbaşa icazə verir.

Eyni surənin əvvəlki ayələri göstərir ki, bu qadınlar öz qalalarını tərk etmiş rəqiblərlə aparılan həlledici döyüş zamanı ələ keçirilmiş əsirlər, torpaqlar, evlər və sərvətlər arasında idilər (Quran 33:20-27). Təfsirçilərə görə, söhbət Xeybərdən gedir, hərçənd başqa rəvayətlər də mövcuddur.

Səfiyyə bint Huyey

Huyeyin qızı Səfiyyə, Kinanə adlı bir yəhudi rəbbinin (din xadiminin) arvadı idi. Məhəmməd yəhudi kəndi olan Xeybəri fəth etdikdə, rəbbini işgəncəyə məruz qoydurdu və sonra öldürtdü. Səhih Buxaridə yer alan bir rəvayətə görə, Məhəmməd bundan sonra rəbbinin arvadını əsir götürdü.

Cüveyriyə bint əl-Haris

Sünən Əbu Davuddan olan bir hədis, Bəni Müstaliq qəbiləsinə edilən qəfil hücumdan sonra Məhəmmədin "çox gözəl" olan Cüveyriyəni necə əsir götürdüyünü və bunun Ayişədə qısqanclığa səbəb olduğunu izah edir.

Başqa bir mətni tərcümə etməyimi və ya bu mənbələrlə bağlı əlavə araşdırma aparmağımı istərdinizmi?

Aybaşı olmayan azyaşlı kölə qızlarla cinsi əlaqədən əvvəl gözləmə müddəti

İslam hüququnun bütün məktəbləri tərəfindən uşaqların məcburi nikahına icazə verildiyi və bəzilərinin nikahın tamamlanması üçün yetkinlik yaşına çatmanı tələb etmədiyi nisbətən yaxşı məlum olsa da^[43] (bunların hamısı bu gün əksər müasir müsəlman ölkələrində qeyri-qanunidir), yetkinlik yaşına çatmamış kölə qızlarla cinsi əlaqəyə də icazə verildiyi daha az məlumdur.

Bu nöqtədə yenidən qeyd etmək vacibdir ki, bu gün İslam alimlərinin əksəriyyəti köləliyi müasir kontekstdə artıq icazəli hesab etmir. Köləlik 19-cu və 20-ci əsrlərdə bütün dünyadakı müsəlman çoxluqlu ölkələrdə qanunla qadağan edilib (baxmayaraq ki, 2020-ci illərin əvvəllərinə olan məlumata görə, insan haqları qruplarının əhalinin 20%-nin, o cümlədən uşaqların hələ də köləlikdə olduğunu təxmin etdiyi Mavritaniya kimi bir neçə yerdə qeyri-qanuni olaraq hələ də davam edir^[1]). Müasir müsəlmanlar bu keçmiş təcrübələri öyrəndikdə, ümumiyyətlə, hər kəs qədər dəhşətə gələrlər.

İstibra, bir kişinin yeni aldığı bir kölə qadınla cinsi əlaqədə ola bilmədiyi müddət idi. Bu, bir kölə qızın yeni bir sahib tərəfindən alındıqdan qısa müddət sonra hamilə qalacağı təqdirdə, uşağın atası ilə bağlı şübhələrin qarşısını almaq məqsədi daşıyırdı.

İbn Rüşdün "Bidayətül-Müctəhid" (Müctəhidin Başlanğıc Kitabı) əsəri, həm çox gənc, həm də yaşlı olduqları üçün aybaşı olmayan kölələrin istibra müddəti barədə Sünni hüquq məktəblərinin rəylərini ümumiləşdirir. Orada qeyd olunur ki, Malik və Mədinə fəqihlərinin əksəriyyəti yetkinlik yaşına çatmayan kölələr üçün gözləmə müddətini üç ay, Şafi-i və Əbu Hənifə isə bir ay yarım olaraq təyin etmişlər.^[44]

"Ər-Risalə" Maliki fiqhinin (hüquqşünaslığının) məşhur risaləsidir. Orada (hələ aybaşı olmayan) uşaq kölə qızlar üçün istibra müddəti üç ay olaraq qeyd edilir. Aybaşı olan kölələr üçün isə istibra müddəti bunun əvəzinə bir aybaşı dövrü ilə ölçülür.

"Ər-Risalə" Maliki fiqhinin (hüquqşünaslığının) məşhur risaləsidir. Orada (hələ aybaşı olmayan) uşaq kölə qızlar üçün istibra müddəti üç ay olaraq qeyd edilir. Aybaşı olan kölələr üçün isə istibra müddəti bunun əvəzinə bir aybaşı dövrü ilə ölçülür.

Əhməd ibn Hənbəl digər bir böyük hüquq məktəbinin (məzhəbinin) banisi idi. Burada Əbu Davud, İbn Hənbəlin yetkinlik yaşına çatmamış kölə qızlar üçün istibra müddəti barədə soruşulduqda verdiyi cavabı belə nəql edir:

İbn Hənbəlin oğlu Abdullah da atasının bu məsələ ilə bağlı rəylərini, eləcə də aybaşı olmayan (hələ yetkinlik yaşına çatmamış) kölə qızlara cinsi toxunuşlarla bağlı baxışlarını nəql etmişdir. İbn Hənbəl üç aydan sonra bunlardan hər hansı birinə icazə verirdi:

Süfyan, İbn Hənbəl və İshaqın müəllimi idi. Burada hər üçünün rəyləri Əhmədin tələbəsi əl-Kausaj tərəfindən nəql olunur:

Digər bir böyük sünni hüquq məktəbinin banisi olan Şafii, bu vəziyyətdə istibra müddətinin (yuxarıda qeyd edildiyi kimi) bir ay yarım olduğunu bildirmişdir. Müşrik uşaq kölələrlə cinsi əlaqənin yalnız uşaq İslamı qəbul etdikdən sonra (bəzi hallarda buna məcburetmə yolu ilə nail oluna bilər) qanuni olması barədə onun rəyi üçün aşağıdakı müşrik kölələr bölməsinə baxın. Bu rəylər, yuxarıda başqa bir bölmədə müzakirə olunan İbn Həcərin "bir çox Səhabənin təcrübəsi"nin bakirə və yetkinlik yaşına çatmamış qızlar üçün istibra gözləməmək olduğu barədəki bəyanatı ilə ziddiyyət təşkil edir. O, İbn Əbi Şeybə (vəfatı miladi 849) tərəfindən toplanmış və tabiunlara (səhabələrdən sonrakı ikinci nəsil) aid edilən bəzi rəvayətlərə bənzər rəvayətləri nəzərdə tutmuş ola bilər. İbn Əbi Şeybənin "əl-Müsənnəf" əsərinin bir fəsli, İkrimə və məşhur qazı İyas b. Müaviyədən gələn bu rəvayətlər də daxil olmaqla, bir sıra əlaqəli rəvayətləri qeyd edir:

Bu bölmədə istifadə olunan mənbələrin ekran görüntüləri burada (arxiv) mövcuddur.

Kölələrin və müharibə əsirlərinin zorlanmasına qoyulan məhdudiyyətlər

Cinsi əlaqə zamanı fiziki zərərdən qaçınmaq

Kölənin iddə müddətinin bitməsini və ya İslamı qəbul etməsini gözləmək kimi müvəqqəti tələblərdən başqa, insanın öz kölələri və ya həyat yoldaşları ilə cinsi əlaqədə olmasına qoyulan yeganə məhdudiyyət, bu prosesdə onların fiziki zərər görməməsidir.^[13] Bununla belə, bu qayda hər kəsə istənilən vaxt zərər yetirməyi (zərər/ḍarar) qadağan edən ümumi prinsipdən irəli gəlir; hüquqşünasların rəyinə görə, əgər qadınlar cinsi yaxınlıqdan imtina edərlərsə və ya digər icbari vəzifələrdə itaətsizlik göstərərlərsə, kişilərə fiziki intizam forması kimi öz həyat yoldaşlarını və kölələrini döymək səlahiyyəti verilir.^[8]

Praktiki baxımdan, bu halda "zərər verməmək" prinsipinin əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, kişi öz həyat yoldaşları və ya kölələri nüfuz edilməyə (penetrasiyaya) dözmək üçün fiziki cəhətdən çox kiçikdirlərsə (məsələn, çox gənc qızlar olduqda) və ya nüfuz edilmənin sağalmanı ləngidəcəyi və ya xəsarəti artıracağı dərəcədə ağır xəstə və ya yaralıdırlarsa, onları buna məcbur etməməlidir. Burada "mənəvi iztirab" şəklində olan zərər nəzərə alınmır və kişilərə, əgər bu cür daha az ağır vasitələr ciddi fiziki xəsarətlərin qarşısını almağa kömək edəcəksə, çox gənc, xəstə və ya yaralı kölələrdən onların iradəsi əleyhinə nüfuz etmədən (penetrasiya olmadan) digər yollarla cinsi olaraq faydalanmağa icazə verilir.

İddə müddətinin başa çatmasını və ya doğuşu gözləmək

Əbu Davudda yer alan və Dar-us-Salam tərəfindən "səhih" olaraq dərəcələndirilən bir hədisdə, köləni əldə etdikdən sonra gözlənilən iddə müddəti "bir heyz dövrü" kimi təsvir edilir. Bu müddət ərzində yeni sahib, kölənin hamilə olub-olmadığını dəqiqləşdirmək və atalığın qarışmaması üçün cinsi təmasdan çəkinməlidir.

Tirmizi-də yer alan və Dar-us-Salam tərəfindən "səhih" olaraq dərəcələndirilən digər bir hədisdə izah edilir ki, əgər kölə hamilədirsə.

Yetkin müşrik kölələrin, lazım gəldikdə məcburiyyət yolu ilə belə, İslamı qəbul etməsini gözləmək

Məhəmməd peyğəmbərin adamlarının Övtas yürüşü zamanı əsir götürdükləri müşrik qadınlarla cinsi əlaqədə olduqları görülsə də, fəqihlərin əksəriyyəti sonradan bunun Bəqərə surəsi 221-ci ayə ilə qadağan edildiyinə hökm etmişlər (ayə yalnız müşrik qadınlarla evlənməyi qadağan edir, lakin alimlər bunun kölələrlə cinsi əlaqəyə də aid olduğu qənaətinə gəlmişlər). Müsəlman, xristian və ya yəhudi kölələrlə cinsi əlaqə isə bu məhdudiyyətdən təsirlənməmişdir.^[46]

Erkən dövr fiqh alimləri bu məhdudiyyətdən yan keçmək üçün bir yol hazırladılar, bura müşrik olan daha gənc əsirlərin zorlanmasına icazə verilməsi də daxil idi:

Müasir baxışlar

İslam mənbələrinin qul azad etməyi hamılıqla fəzilətli bir əməl kimi tərifləməsi faktını nəzərə alaraq, bu gün əksər İslam alimləri köləliyin ən azı müvəqqəti ləğvi ilə razılaşsalar da, ilahi qanunların daimi və dönməz şəkildə dəyişdirilməsi ideyası ilə çox az adam razılaşır. Nəticə etibarilə, kölələrlə bağlı hüquqi hökmlər və müvafiq şəraitdə (məsələn, "legitim xilafət" idarəçiliyi altında) qul sahib olmağın texniki cəhətdən icazəli olması faktı hələ də qalmaqdadır; Səudiyyə Ərəbistanında yerləşən və dünyanın ən populyar İslam fətva saytı olan mənbədən götürülmüş aşağıdakı fətva da buna misaldır.

Eynilə, şəriətin bütün hökmlərində olduğu kimi, ailə münasibətlərini tənzimləyən əsas hökmlər də dəyişməzdir. Hətta bu gün belə, hansısa səviyyədə nikahdaxili zorakılığa icazə verməyən və digər vasitələrlə yanaşı, imkanı olan, lakin istəksiz həyat yoldaşını cinsi fəaliyyətə məcbur etmək üçün arvadı döyməyə ümumi icazə verməyən etibarlı bir İslam avtoriteti tapmaq çətindir.

Digərləri isə bu məsələlərdə müasir dəyərlərin tərəfində dururlar. Xalid Əbu əl-Fədl, müasir İslami baxışların köləlik və cinsi istismarla bağlı anlayışını ümumiləşdirən görkəmli islahatçı alimdir:

Müasir revizionist baxışlar və onlara dair tənqidlər

Azadlıq və evlilik üçün tələb olunan cinsi əlaqə şərti

4:23-24-cü ayələr bəzən bir kişinin kölə qadınla cinsi əlaqədə olması üçün ilk növbədə onu azad etməli və onunla evlənməli olduğu fikrinə sübut kimi təqdim olunur. Ayədə müsəlman kişinin evlənməsinə icazə verilən qadın növləri sadalanır və variantlardan biri kimi azad edib evlənə biləcəyi kölə qadınlar göstərilir. 4:23-24-cü ayələrdə nikahdan kənar kölələrdən bəhs edilməsə də, bir neçə digər ayə (məsələn, Quran 23:1-6 və Quran 70:29-30) sahibinin arvadları ilə kölələri arasındakı cinsi əlçatanlıq fərqini açıq şəkildə qeyd edərək, evli olmadığı kölələrlə cinsi əlaqəyə aydın istinad edir. Məhəmməd peyğəmbərin səhabələrinin Bənu əl-Mustaliq qəbiləsindən olan əsirləri fidyə müqabilində azad etməzdən əvvəl (hansı ki, bu ssenari onların evli olmamasını qaçılmaz edir) zorlaması faktı da bu fikri təsdiqləyir.^[48]

Bundan əlavə, İslam hüquqşünasları tərəfindən öz ağasının uşaqlarından birini dünyaya gətirən kölələr üçün istifadə edilən və hamılıqla təsdiq olunmuş "Umm Vələd" (hərfi mənada "uşaq anası") hüquqi kateqoriyası mövcuddur. Uşaq doğulduğu andan azaddır, ana isə sahibinin vəfatından sonra azad olur. "Umm Vələd" hüquqi cəhətdən azad anadan fərqlənir, çünki o, hələ də kölə hesab edilir. Doğrudan da, Səhih Müslümdəki bir hədisə görə, "Umm Vələd" konsepsiyası görünür hələ peyğəmbərin dövründə də mövcud olub; Məhəmməd peyğəmbərin həmin hədisdə səhabənin evli olmadığı kölə qızla cinsi əlaqədə olmasını bəyənməsi faktı məsələyə daha da aydınlıq gətirir.

Zorlanmanı qadağan etmək məqsədi ilə iffətə təşviq

Subay kişilərə iffətli olmağı, kölə sahiblərinə isə "cariyələrinizi fahişəliyə məcbur etməyin" deyə buyuran 24:33-cü ayə (Quran 24:33), bəzən cinsi əlaqənin yalnız nikah daxilində icazəli olduğu və kölə sahiblərinin öz kölə qızlarını hər hansı bir cinsi əlaqəyə məcbur edə bilməyəcəyi fikrinə sübut kimi təqdim olunur.

Quranın Azərbaycan dilinə olan tərcüməsində əl-biğā’ (ٱلْبِغَآءِ) sözü "fahişəlik" əvəzinə "zina" və ya "zinakarlıq" kimi çevrilib. Ümumiyyətlə, bir çox termin tərcümə əvəzinə ərəb və ya farsmənşəli sözlərlə əvəz olunub. Məsələn, arvad əvəzinə zövcə, aybaşı əvəzinə heyz, kölə əvəzinə cariyə və ya kəniz və s.

İffətli olmaq Quran boyu nəsihət edilir və təkrarən "cinsiyyət üzvlərini" öz zövcələri (hansı ki, dördə qədər ola bilər) və "sağ əllərinin sahib olduqları" (yəni sayısız ola biləcək kölə qadınlar) istisna olmaqla, hər kəsdən qoruyan kimsənin vərdişi kimi müəyyən edilir (məsələn, Quran 23:6, Quran 33:50, Quran 33:52 və Quran 70:30). Aydın görünür ki, Quran müəllifinin fikrincə, subay bir kişi texniki olaraq qeyri-məhdud sayda qadınla cinsi əlaqə də olsa belə, əgər həmin qadınlar onun kölələridirsə, o, iffətli hesab edilə bilər.

Ayənin kölə sahiblərinə "cariyələrinizi zinakarlığa məcbur etməyin" deyə buyuran hissəsi ənənəvi olaraq ən sadə mənasında başa düşülüb: bu, kölə sahiblərinin "vasitəçi" (qadınbazlıq edən) rolunu oynamasını və kölə qadınların alverini qadağan edir — qeyri-qanuni cinsi əlaqə üzərində qurulan belə bir fəaliyyət əlbəttə ki, qadağandır və bu cür başa düşüldükdə ayə yeni bir məna kəsb etmir. Bu ayənin qəbul edilən digər bir mənası isə odur ki, əgər bir kölə qadın özünün (və ya uşağının) azadlığını istəyirsə, ağası ona buna nail olmaq üçün bəzi hüquqi vasitələr verməlidir; əks halda, o, həmin azadlığı satın almaq üçün lazım olan vəsaiti qazanmaq üçün özünü fahişəliyə məcbur hiss edə bilər (ənənəvi təfsirlər həmçinin ağanın öz köləsini azadlıq şərti olaraq fahişəliyə məcbur etməsi kimi arzuolunmaz ehtimalı da qeyd edirlər). Kölə qızın xalqının qırıldığı və ya əsir alındığı (onu vəsaitdən məhrum qoyan) bir müharibədə yaxud basqında əsir düşmə ehtimalı nəzərə alınarsa, onda belə bir meyilin olması daha ağlabatandır və buna görə də ayə, bir kölə qızın belə bir davranışa sürüklənəcəyi təqdirdə Allahın bağışlayan olacağını deyərək yekunlaşır. Daha sadə mənada isə, əgər ağası onu fahişəliyə məcbur edərsə, Allah onun iradəsindən kənar olan bu işə görə onu bağışlayacaqdır.^[49]

Qənimətlərin bölüşdürülməsi sisteminin pozulması kimi zorlanma

əş-Şafiidən sitat

İslam hüququnun Şafii məzhəbinin banisi İmam əş-Şafiinin "əl-Ümm" əsərindən olan bir sitat, bəzən kölə sahiblərinə öz kölə qadınlarını zorlamağı qadağan etməsi kimi yanlış təqdim olunur.^[50]

Bununla belə, aydındır ki, buradakı "zorla ələ keçirmək" ifadəsi kişinin kölə qıza sahib olma üsuluna istinad edir, sonrakı cinsi əlaqə aktının təsviri deyil. Doğrudan da, bu sitat "qəsb" (mülkiyyətin mənimsənilməsi) adlı bölmədən götürülmüşdür. İslam hüququna görə, bütün müharibə və basqın qənimətlərinin beşdə biri (Xums — hərfi mənada "beşdə bir" adlanır), o cümlədən vəsait toplamaq üçün satıla bilən əsirlər ictimai xərclər üçün ayrılmalıdır. Əlinin bir hadisədə etdiyi iddia edildiyi kimi, bu ictimai paydan bir əsiri götürmək və zorlamaq, oğurluq və zina (qeyri-qanuni cinsi əlaqə) hesab olunur. Bu, eləcə də başqasının köləsini götürmək və zorlamaq, əlbəttə ki, qadağandır və cəzalandırılır. Həqiqətən də, əş-Şafii özünün çoxcildlik "əl-Ümm" adlı hüquqi əsərinin qalan hissəsində zövcələrin və kölələrin cinsi öhdəlikləri ilə bağlı qanunları diqqətlə nəzərdən keçirir və heç bir yerdə bu kontekstlərdə qadının zorlanmasının cəzalandırılmalı olduğunu bildirmir.

Malikdən sitat

İslam hüququnun Maliki məzhəbinin banisi İmam Malikin "Muvatta" əsərindən olan bir sitat da bəzən bu mənada yanlış təqdim olunur.^[50] "əl-Ümm" əsərindən götürülmüş sitatda olduğu kimi, "Muvatta"dan olan bu sitat da eynilə yalnız oğurlanmış kölələrə aiddir və şəxsin öz kölələrinə və arvadlarına aidiyyatı yoxdur. Kölə qızların zorlanmasına görə cərimələr həmişə ağaya ödənilirdi[2]. Və eynilə İmam əş-Şafii kimi, Malik də həmin mətnin bir neçə digər yerində köləliyin hüquqi təcrübələrini ətraflı şəkildə izah edir.^[51]

Xəlifə Ömər ilə bağlı hədis

əl-Beyhəqinin "Sünən" əsərindəki bir hədis, Xəlifə Ömərin əsir bir qadını zorladığına görə Diraarı cəzalandırmasını təsvir edir və bu, bəzən kölələrlə cinsi əlaqədə olmağa icazə verilməməsinə dair sübut kimi təqdim olunur.^[50]

İmam əş-Şafiidən gətirilən sitatda olduğu kimi, bu da demək olar ki, tamamilə müharibə qənimətlərinin bölgüsü sisteminin pozulmasına aiddir. Diraarın əsir qızla cinsi əlaqədə olması qeyri-qanuni idi və onun əsir statusuna və ya razılığının olmamasına görə deyil, qənimətləri bölüşdürmək məsuliyyəti daşıyan xəlifənin (bu halda Ömərin) göstərişi ilə həmin qız ona ayrılmadan qızla cinsi əlaqəyə girdiyinə görə daşqalaq edilməyə layiq görülmüşdü. Nə əsir olma faktı, nə də razılıq məsələsi cəzada bir amil kimi qeyd edilmir. Həqiqətən də, yuxarıda müzakirə olunan başqa bir hədisdə Ömər, arvadının buna mane olmağa çalışmasından sonra bir kişiyə öz kölə qızı ilə cinsi əlaqədə olmağı tapşırır.

Şafiinin cinsi əlaqədə məcburiyyət olmadan həzz alma haqqında sitatı

əş-Şafiinin "əl-Ümm" əsərindən bir hissə, bəzən İslam saytlarında mühüm bir hüquqşünas tərəfindən ümumilikdə cinsi razılıq prinsipinin müəyyən edilməsi kimi təklif olunur. Lakin belə bir ümumiləşdirmə kontekst baxımından əsaslandırılmır; çünki söhbət nikah münasibətlərindən, xüsusən də ərin öz arvadının cinsi ehtiyaclarını qarşılamaq öhdəliyindən (lakin buna məcbur edilməməsindən) gedir. Budur, Professor Keçia Əlinin şərhləri və tərcüməsi:

Professor Conatan A. K. Braun (Jonathan A. C. Brown) həmin hökmə istinad edərək qeyd edir: "Şafii özü — məzhəbinin görkəmli simaları tərəfindən sədaqətlə izlənilən bir hökmdə — ərdən öz arvadı və ya kölə kənizi ilə cinsi əlaqədə olmağı tələb etmirdi, çünki 'cinsəllik bir həzz məkanıdır və heç kim bunu etməyə məcbur edilməməlidir'."^[13]

Xarici keçidlər (İngilis dilində)

• The High Rape-Scale in Saudi Arabia - WomanStats Project (blog), January 16, 2013 (archived), http://womanstats.wordpress.com/2013/01/16/the-high-rape-scale-in-saudi-arabia/ 
• IslamWeb endorses rape - The Islam Issue

Həmçinin bax

• İslam hüququnda köləlik

İstinadlar