Məcburi evlilik: Difference between revisions
| [checked revision] | [pending revision] |
(Created page with " Məcburi evlilik") |
No edit summary |
||
| (One intermediate revision by the same user not shown) | |||
| Line 1: | Line 1: | ||
'''Məcburi evlilik''', fərdin (adətən qadının) öz iradəsi əleyhinə evləndirilməsidir. Fərd adətən ailə üzvləri tərəfindən və ibtidai qadın hüquqları olan ölkələrdə buna məcbur edilir. İslam hüququnda, həddi-büluğ yaşına çatmış qadının öz açıq istəyinə zidd olaraq nikah müqaviləsinə məcbur edilməsi Hənəfi və Hənbəli məzhəbləri tərəfindən qadağan edilmişdi; lakin Maliki və Şafei məzhəblərində, əgər qızı hələ bakirə idisə, atasına bunu etməyə icazə verilirdi. Bakirə olan yetkinlik yaşına çatmamış qızların razılığına (və ya ən azı etirazın olmamasına) dair hədis sübutlarına baxmayaraq, onların hamısı bakirə azyaşlıların ataları tərəfindən məcburi şəkildə nikah müqavilələrinə daxil edilə biləcəyi barədə həmfikir idilər. [[Aişənin yaşı|Məhəmmədin Aişə ilə evliliyi]] və səhabələrinin azyaşlı qızlarını evləndirmələri haqqındakı məlumatlar bəzi fəqihlərin rəylərində rol oynamışdır. Fəqihlər həmçinin [[İslam hüququnda köləlik|qadın kölələrin]] sahibləri tərəfindən razılıqları olmadan evləndirilə biləcəyi barədə də razılığa gəlmişdilər. | |||
Müasir müsəlman çoxluqlu ölkələrin çoxu (lakin hamısı deyil) [[İslam hüququnda uşaq evliliyi|uşaq nikahını]] və məcburi nikahı qanunsuz elan etmişdir. Buna baxmayaraq, qanuni müdafiə tədbirlərinə rəğmən, bu cür nikahlar hələ də əhəmiyyətli dərəcədə baş verir (və bəzi qeyri-müsəlman icmalarında da rast gəlinir). Bir çox müsəlman xeyriyyə cəmiyyətləri və kampaniya qrupları müasir məcburi nikah hallarının qarşısını almaq və kömək istəyənlərə yardım etmək üçün çalışırlar.<ref>Məsələn, [https://www.mwnuk.co.uk/Forced_Marriage_7_factsheets.php "Muslim Women's Network UK"] və [https://preventforcedmarriage.org/forced-marriage-overseas-pakistan/ "Tahirih Justice Center Forced Marriage Initiative"]</ref> Həmçinin, kimsə məcburi nikah riski ilə üzləşdikdə əlaqə saxlanıla biləcək və saxlanılmalı olan hökumət agentlikləri də mövcuddur. Bəzi xeyriyyə təşkilatları məcburi nikah üçün xaricə aparıldıqlarını çox gec anlayanlara paltarlarının altında qaşıq gizlətməyi tövsiyə edir; beləliklə, hava limanının metal detektorundan keçərkən vəziyyəti təhlükəsizlik komandasına təkbətək izah etmək imkanı yaranır. Əgər şəxs artıq xaricdədirsə, adətən müvafiq milli səfirliklə əlaqə saxlaması məsləhət görülür. | |||
== Uşaq evliliyi == | |||
Aşağıda ətraflı qeyd edildiyi kimi, Məhəmmədin altı yaşlı Aişə ilə evliliyi, bir uşağın atasının onun açıq razılığı olmadan nişanlana biləcəyinə dair hüquqi qərarlarda əsas gətirilmişdir.<ref>{{Bukhari|||5081|darussalam}}</ref><ref>{{Muwatta|28|2|7}}</ref> Nikahın tamamlanması (cinsi əlaqə), ata və ərin onun buna hazır olduğuna inandıqları zaman baş verir. Məhəmmədin doqquz yaşında olarkən<ref>{{Bukhari|||5133|darussalam}}</ref> Aişə ilə cinsi əlaqə barədə rəvayət də bəzi fəqihlərin rəylərində yer almışdır. Bir sıra Quran ayələri həm Quran təfsirində, həm də həddi-büluğ yaşına çatmamış qızlarla evlilik haqqında hüquqi müzakirələrdə mühüm rol oynamışdır; bunlar arasında ən diqqətçəkəni [https://quran.az/65/4 Talaq surəsi 4-cü] ayə olsa da, [https://quran.az/4/3 Nisa surəsi 3] və [https://quran.az/4/6 6-cı ayələr], həmçinin [https://quran.az/24/32 Nur surəsi 32-ci] ayə də bura daxildir. | |||
Məlum bir səhih hədisə görə, ata və ya qəyyum bakirə qızını evliliyə təqdim etməzdən əvvəl onun razılığını almalıdır. Bununla belə, həmin hədisə əsasən, əgər ondan soruşulduqda susursa və heç bir açıq razılıq bildirmirsə, bu, evliliyə razılıq sayılır.<ref>{{Bukhari|||5137|darussalam}}</ref> Aşağıda ətraflı qeyd edildiyi kimi, əgər qız həm bakirə, həm də azyaşlı idisə, İslam fəqihləri yenə də atanın onun razılığı olmadan evlilik müqaviləsini məcburi şəkildə bağlaya biləcəyi barədə həmfikir idilər. | |||
Hətta rəyi soruşulsa belə, bir qız hələ çox gənc bir uşaq ikən, olduqca məhdud təcrübəsi ilə və tamamilə valideynlərindən asılı vəziyyətdə evlilik haqqında həyatını dəyişdirəcək bir qərar verməli olur. Uşaq evlilikləri dünyanın hər yerində, xüsusən də Şəriətin müvafiq hissəsinin tətbiq edildiyi müsəlman ölkələrində baş verir. [http://www.un.org/youthenvoy/2016/03/new-un-initiative-aims-to-protect-millions-of-girls-from-child-marriage BMT] uşaq evliliyini insan hüquqlarının pozulması hesab edir və 2030-cu ilə qədər onu tamamilə aradan qaldırmağı hədəfləyir. Qız uşağı, onun sağlamlığını və gələcəyini böyük təhlükə altına atan arvad zorakılığına və uşaq yaşda hamiləliyə qarşı müdafiəsiz qalır. | |||
== İslam hüququ == | |||
=== Azyaşlıların və bakirələrin məcburi evliliyi === | |||
Bu mövzu ilə bağlı akademik müəlliflər tərəfindən yazılmış iki kitab xüsusilə diqqətəlayiqdir: Professor Keçia Alinin "İslamda Köləlik və Evlilik"<ref>Kecia Ali, "Marriage and Slavery in Early Islam", Massachussets: Harvard University Press, 2010</ref> və Professor Kerolayn Baun "Erkən İslam Hüququnda Azyaşlıların Evliliyi"<ref>Carolyn Baugh,''Minor Marriage in Early Islamic Law'', Leiden: Brill, 2017</ref> kitabları. Bu məsələlərlə bağlı müxtəlif tanınmış təfsir və fəqih mətnlərindən tərcümə edilmiş geniş sitatlar toplusu onlayn şəkildə də mövcuddur.<ref>[https://theislamissue.wordpress.com/2021/09/19/q65-4-the-verse-of-child-marriage/ Q65.4: The verse of child marriage]</ref> | |||
Keçia Ali məcburi evlilik (compulsion) ilə bağlı fəqihlərin həmfikir olduqları və fikir ayrılığına düşdükləri sahələrə dair aşağıdakı ümumi mənzərəni təqdim edir (daha ətraflı məlumat aşağıda verilir):{{Quote|Keçia Ali, "Erkən İslamda Evlilik və Köləlik", səh. 32|Azad qadınlar üçün həm bakirəlik, həm də həddi-büluğ yaşı (yetkinlik) əhəmiyyət kəsb edirdi. Atalar həm bakirə, həm də azyaşlı olan qızlarını evliliyə məcbur edə bilərdilər. Digər tərəfdən, nə bakirə, nə də azyaşlı olmayanlar məcbur edilə bilməzdi; onlar təklif olunan hər hansı bir evlilik üçün şifahi razılıq verməli idilər. Aralıq kateqoriyalar isə — yəni ya bakirə olan, ya da azyaşlı olan, lakin hər ikisi eyni anda olmayan qızlar — ixtilaf mövzusu idi.}}Kerolayn Bau da bənzər şəkildə izah edir ki, müxtəlif fəqih məktəblərinə görə, evlilik üçün razılığın tələb olunub-olunmadığı bəzi hallar mövcud idi: həddi-büluğ yaşına çatmış bakirə (əl-bikr əl-baliğə) və həddi-büluğ yaşına çatmamış qeyri-bakirə (ət-seyyib əs-sağirə). Bau, bu kimi ixtilafları nəzərə alaraq, bu mövzu ilə bağlı sonrakı konsensus (icma) bəyanatlarını sual altına qoyur; buna baxmayaraq, Keçia Ali kimi o da bildirir ki, əgər qız həddi-büluğ yaşına çatmamış bakirə (əl-bikr əs-sağirə) idisə, atanın onu evliliyə verməsi üçün razılığın tələb olunmadığı barədə həmfikir idilər.<ref>Carolyn Baugh, ''Minor Marriage in Early Islamic Law'', pp. 21, 56</ref> | |||
Aralıq ssenarilər üzrə fikir ayrılığı, fəqihin məcburiyyətin hüquqi əsasının yetkinlik yaşına (həddi-büluğ) çatmamış olmaqdan, yoxsa (yaş və inkişafdan asılı olmayaraq) bakirəlikdən qaynaqlandığına inanmasından asılı idi. | |||
İbn Rüşd (v. 1198; Avropada Averroes kimi tanınır) özünün (ingilis dilinə tərcüməsi də mövcud olan) "Bidayətül-Müctəhid" (Mütəfəkkir fəqihin başlanğıc kitabı) əsərində yetkinlik (büluğ) yaşına çatmış və ya hələ azyaşlı olan, həmçinin bakirə və ya qeyri-bakirə olan qızların evlilikdə razılıq hüququ ilə bağlı fəqih məktəbləri arasındakı həmfikir olunan və fərqlənən məqamların ətraflı təsvirini yazmışdır. O bildirir:{{Quote|1=[https://archive.org/details/BidayatAl-mujtahidTheDistinguishedJuristsPrimerVol2/page/n7/mode/2up "Mütəfəkkir fəqihin başlanğıc kitabı: II Cild" [İbn Rüşd (tərc. İmran Əhsan Xan Nyazi), səh. 5]|2=Onlar, daha əvvəl işarə etdiyimiz bəzi tək-tük ixtilaf halları istisna olmaqla, atanın həddi-büluğ yaşına çatmamış (non-bāligh) bakirəni məcbur edə biləcəyi, lakin həddi-büluğ yaşına çatmış (bāligh) boşanmış bir qadını məcbur edə bilməyəcəyi barədə icmaya (həmfikirliyə) gəlmişdilər.}}Professor Keçia Aliyə görə, İslam fəqihləri Quranın "büluğ" (yetkinlik) anlayışının adətən cinsi yetkinliklə — normalda qız üçün ilk aybaşı, oğlan üçün isə ilk pollyusiya (gecə boşalması) ilə formalaşdığını hesab edirdilər; bununla belə, digər fiziki yetkinlik əlamətləri də nəzərə alına bilərdi.<ref>Kecia Ali, ''Marriage and Slavery in Early Islam'', p. 32</ref> Büluğdan bəhs edən Quran ayələri evlilik məcburiyyəti ilə bağlı fəqih müzakirələrində nəzərə alınmışdır və aşağıdakı hədis ətrafında da geniş müzakirələr aparılmışdır:{{Quote|{{Muslim||1421b|reference}}|İbn Abbasdan (Allah onlardan razı olsun) rəvayət edildiyinə görə, Allahın Rəsulu (ﷺ) belə buyurmuşdur: | |||
Əvvəllər evli olmuş qadın (Səyyib / Thayyib) öz şəxsi barəsində qəyyumundan daha çox haqq sahibidir. Bakirə ilə də məsləhətləşilməlidir və onun susması razılığı deməkdir.}}Görünən odur ki, bu qayda, atanın öz bakirə qızı ilə məsləhətləşmədən və onun razılığını (yaxud ən azı susmasını) almadan onu evliliyə məcbur etməsini istisna edir (hərçənd yuxarıda qeyd olunan səbəblərdən bu qaydanın sui-istifadəyə açıq olduğu aydındır). Bununla belə, Keçia Ali izah edir ki, fəqihlər buna baxmayaraq, "bir atanın öz bakirə qızı üzərindəki məcbur etmə səlahiyyətinin, qız azyaşlı olduğu müddətcə şübhə doğurmadığı" barədə həmfikir idilər. Sünni fiqhinin dörd əsas məzhəbindən ikisinin baniləri — Malik və Şafei — yuxarıdakı hədisin aşkar nəticələrindən yan keçmək üçün fərqli strategiyalardan istifadə etmişdilər. | |||
'''Malikin''' hüquqi metodologiyası Mədinə əhalisinin adət-ənənəsini bu hədisdən daha nüfuzlu hesab edirdi. Ali qeyd edir ki, "Malik üçün ya bakirəlik, ya da azyaşlı olmaq məcburiyyətə icazə verirdi, buna görə də azyaşlı olmayan (həddi-büluğ yaşına çatmış) bakirə məcbur edilə bilərdi. Əvvəlki evlilik, əgər cinsi əlaqə baş verməyibsə, atanın məcbur etmə səlahiyyətini ortadan qaldırmırdı".<ref>Kecia Ali, "Marriage and Slavery in Early Islam", pp. 33</ref> {{Muwatta|28||6}} və {{Muwatta|28||7}}, Malikin "Muvatta" əsərində bu mövzu ilə bağlı olan hədis nümunələridir. Malikin rəylərini də qeyd edən "Mudəvvənə" əsəri, məsləhətləşmə haqqındakı hədisi "vəli" (qəyyum) sözünün oradakı atanı istisna etdiyini iddia edərək, bunun yalnız atasız bakirəyə aid olduğu izahı ilə təqdim edir.<ref>Kecia Ali, "Marriage and Slavery in Early Islam", pp. 35</ref> | |||
== Həmçinin bax == | |||
* [[Aişənin yaşı]] | |||
* [[İslam hüququnda uşaq evliliyi]] | |||
* [[İslam hüququnda zorlanma]] | |||
== İstinadlar == | |||
[[Category:Azərbaycanca (Azerbaijani)]] | |||
Revision as of 07:49, 23 March 2026
Məcburi evlilik, fərdin (adətən qadının) öz iradəsi əleyhinə evləndirilməsidir. Fərd adətən ailə üzvləri tərəfindən və ibtidai qadın hüquqları olan ölkələrdə buna məcbur edilir. İslam hüququnda, həddi-büluğ yaşına çatmış qadının öz açıq istəyinə zidd olaraq nikah müqaviləsinə məcbur edilməsi Hənəfi və Hənbəli məzhəbləri tərəfindən qadağan edilmişdi; lakin Maliki və Şafei məzhəblərində, əgər qızı hələ bakirə idisə, atasına bunu etməyə icazə verilirdi. Bakirə olan yetkinlik yaşına çatmamış qızların razılığına (və ya ən azı etirazın olmamasına) dair hədis sübutlarına baxmayaraq, onların hamısı bakirə azyaşlıların ataları tərəfindən məcburi şəkildə nikah müqavilələrinə daxil edilə biləcəyi barədə həmfikir idilər. Məhəmmədin Aişə ilə evliliyi və səhabələrinin azyaşlı qızlarını evləndirmələri haqqındakı məlumatlar bəzi fəqihlərin rəylərində rol oynamışdır. Fəqihlər həmçinin qadın kölələrin sahibləri tərəfindən razılıqları olmadan evləndirilə biləcəyi barədə də razılığa gəlmişdilər.
Müasir müsəlman çoxluqlu ölkələrin çoxu (lakin hamısı deyil) uşaq nikahını və məcburi nikahı qanunsuz elan etmişdir. Buna baxmayaraq, qanuni müdafiə tədbirlərinə rəğmən, bu cür nikahlar hələ də əhəmiyyətli dərəcədə baş verir (və bəzi qeyri-müsəlman icmalarında da rast gəlinir). Bir çox müsəlman xeyriyyə cəmiyyətləri və kampaniya qrupları müasir məcburi nikah hallarının qarşısını almaq və kömək istəyənlərə yardım etmək üçün çalışırlar.[1] Həmçinin, kimsə məcburi nikah riski ilə üzləşdikdə əlaqə saxlanıla biləcək və saxlanılmalı olan hökumət agentlikləri də mövcuddur. Bəzi xeyriyyə təşkilatları məcburi nikah üçün xaricə aparıldıqlarını çox gec anlayanlara paltarlarının altında qaşıq gizlətməyi tövsiyə edir; beləliklə, hava limanının metal detektorundan keçərkən vəziyyəti təhlükəsizlik komandasına təkbətək izah etmək imkanı yaranır. Əgər şəxs artıq xaricdədirsə, adətən müvafiq milli səfirliklə əlaqə saxlaması məsləhət görülür.
Uşaq evliliyi
Aşağıda ətraflı qeyd edildiyi kimi, Məhəmmədin altı yaşlı Aişə ilə evliliyi, bir uşağın atasının onun açıq razılığı olmadan nişanlana biləcəyinə dair hüquqi qərarlarda əsas gətirilmişdir.[2][3] Nikahın tamamlanması (cinsi əlaqə), ata və ərin onun buna hazır olduğuna inandıqları zaman baş verir. Məhəmmədin doqquz yaşında olarkən[4] Aişə ilə cinsi əlaqə barədə rəvayət də bəzi fəqihlərin rəylərində yer almışdır. Bir sıra Quran ayələri həm Quran təfsirində, həm də həddi-büluğ yaşına çatmamış qızlarla evlilik haqqında hüquqi müzakirələrdə mühüm rol oynamışdır; bunlar arasında ən diqqətçəkəni Talaq surəsi 4-cü ayə olsa da, Nisa surəsi 3 və 6-cı ayələr, həmçinin Nur surəsi 32-ci ayə də bura daxildir.
Məlum bir səhih hədisə görə, ata və ya qəyyum bakirə qızını evliliyə təqdim etməzdən əvvəl onun razılığını almalıdır. Bununla belə, həmin hədisə əsasən, əgər ondan soruşulduqda susursa və heç bir açıq razılıq bildirmirsə, bu, evliliyə razılıq sayılır.[5] Aşağıda ətraflı qeyd edildiyi kimi, əgər qız həm bakirə, həm də azyaşlı idisə, İslam fəqihləri yenə də atanın onun razılığı olmadan evlilik müqaviləsini məcburi şəkildə bağlaya biləcəyi barədə həmfikir idilər.
Hətta rəyi soruşulsa belə, bir qız hələ çox gənc bir uşaq ikən, olduqca məhdud təcrübəsi ilə və tamamilə valideynlərindən asılı vəziyyətdə evlilik haqqında həyatını dəyişdirəcək bir qərar verməli olur. Uşaq evlilikləri dünyanın hər yerində, xüsusən də Şəriətin müvafiq hissəsinin tətbiq edildiyi müsəlman ölkələrində baş verir. BMT uşaq evliliyini insan hüquqlarının pozulması hesab edir və 2030-cu ilə qədər onu tamamilə aradan qaldırmağı hədəfləyir. Qız uşağı, onun sağlamlığını və gələcəyini böyük təhlükə altına atan arvad zorakılığına və uşaq yaşda hamiləliyə qarşı müdafiəsiz qalır.
İslam hüququ
Azyaşlıların və bakirələrin məcburi evliliyi
Bu mövzu ilə bağlı akademik müəlliflər tərəfindən yazılmış iki kitab xüsusilə diqqətəlayiqdir: Professor Keçia Alinin "İslamda Köləlik və Evlilik"[6] və Professor Kerolayn Baun "Erkən İslam Hüququnda Azyaşlıların Evliliyi"[7] kitabları. Bu məsələlərlə bağlı müxtəlif tanınmış təfsir və fəqih mətnlərindən tərcümə edilmiş geniş sitatlar toplusu onlayn şəkildə də mövcuddur.[8]
Keçia Ali məcburi evlilik (compulsion) ilə bağlı fəqihlərin həmfikir olduqları və fikir ayrılığına düşdükləri sahələrə dair aşağıdakı ümumi mənzərəni təqdim edir (daha ətraflı məlumat aşağıda verilir):
Kerolayn Bau da bənzər şəkildə izah edir ki, müxtəlif fəqih məktəblərinə görə, evlilik üçün razılığın tələb olunub-olunmadığı bəzi hallar mövcud idi: həddi-büluğ yaşına çatmış bakirə (əl-bikr əl-baliğə) və həddi-büluğ yaşına çatmamış qeyri-bakirə (ət-seyyib əs-sağirə). Bau, bu kimi ixtilafları nəzərə alaraq, bu mövzu ilə bağlı sonrakı konsensus (icma) bəyanatlarını sual altına qoyur; buna baxmayaraq, Keçia Ali kimi o da bildirir ki, əgər qız həddi-büluğ yaşına çatmamış bakirə (əl-bikr əs-sağirə) idisə, atanın onu evliliyə verməsi üçün razılığın tələb olunmadığı barədə həmfikir idilər.[9]
Aralıq ssenarilər üzrə fikir ayrılığı, fəqihin məcburiyyətin hüquqi əsasının yetkinlik yaşına (həddi-büluğ) çatmamış olmaqdan, yoxsa (yaş və inkişafdan asılı olmayaraq) bakirəlikdən qaynaqlandığına inanmasından asılı idi.
İbn Rüşd (v. 1198; Avropada Averroes kimi tanınır) özünün (ingilis dilinə tərcüməsi də mövcud olan) "Bidayətül-Müctəhid" (Mütəfəkkir fəqihin başlanğıc kitabı) əsərində yetkinlik (büluğ) yaşına çatmış və ya hələ azyaşlı olan, həmçinin bakirə və ya qeyri-bakirə olan qızların evlilikdə razılıq hüququ ilə bağlı fəqih məktəbləri arasındakı həmfikir olunan və fərqlənən məqamların ətraflı təsvirini yazmışdır. O bildirir:
Professor Keçia Aliyə görə, İslam fəqihləri Quranın "büluğ" (yetkinlik) anlayışının adətən cinsi yetkinliklə — normalda qız üçün ilk aybaşı, oğlan üçün isə ilk pollyusiya (gecə boşalması) ilə formalaşdığını hesab edirdilər; bununla belə, digər fiziki yetkinlik əlamətləri də nəzərə alına bilərdi.[10] Büluğdan bəhs edən Quran ayələri evlilik məcburiyyəti ilə bağlı fəqih müzakirələrində nəzərə alınmışdır və aşağıdakı hədis ətrafında da geniş müzakirələr aparılmışdır:
Görünən odur ki, bu qayda, atanın öz bakirə qızı ilə məsləhətləşmədən və onun razılığını (yaxud ən azı susmasını) almadan onu evliliyə məcbur etməsini istisna edir (hərçənd yuxarıda qeyd olunan səbəblərdən bu qaydanın sui-istifadəyə açıq olduğu aydındır). Bununla belə, Keçia Ali izah edir ki, fəqihlər buna baxmayaraq, "bir atanın öz bakirə qızı üzərindəki məcbur etmə səlahiyyətinin, qız azyaşlı olduğu müddətcə şübhə doğurmadığı" barədə həmfikir idilər. Sünni fiqhinin dörd əsas məzhəbindən ikisinin baniləri — Malik və Şafei — yuxarıdakı hədisin aşkar nəticələrindən yan keçmək üçün fərqli strategiyalardan istifadə etmişdilər.
Malikin hüquqi metodologiyası Mədinə əhalisinin adət-ənənəsini bu hədisdən daha nüfuzlu hesab edirdi. Ali qeyd edir ki, "Malik üçün ya bakirəlik, ya da azyaşlı olmaq məcburiyyətə icazə verirdi, buna görə də azyaşlı olmayan (həddi-büluğ yaşına çatmış) bakirə məcbur edilə bilərdi. Əvvəlki evlilik, əgər cinsi əlaqə baş verməyibsə, atanın məcbur etmə səlahiyyətini ortadan qaldırmırdı".[11] Al-Muwatta 28:6 və Al-Muwatta 28:7, Malikin "Muvatta" əsərində bu mövzu ilə bağlı olan hədis nümunələridir. Malikin rəylərini də qeyd edən "Mudəvvənə" əsəri, məsləhətləşmə haqqındakı hədisi "vəli" (qəyyum) sözünün oradakı atanı istisna etdiyini iddia edərək, bunun yalnız atasız bakirəyə aid olduğu izahı ilə təqdim edir.[12]
Həmçinin bax
İstinadlar
- ↑ Məsələn, "Muslim Women's Network UK" və "Tahirih Justice Center Forced Marriage Initiative"
- ↑ Sahih Bukhari 5081
- ↑ Al-Muwatta 28:7
- ↑ Sahih Bukhari 5133
- ↑ Sahih Bukhari 5137
- ↑ Kecia Ali, "Marriage and Slavery in Early Islam", Massachussets: Harvard University Press, 2010
- ↑ Carolyn Baugh,Minor Marriage in Early Islamic Law, Leiden: Brill, 2017
- ↑ Q65.4: The verse of child marriage
- ↑ Carolyn Baugh, Minor Marriage in Early Islamic Law, pp. 21, 56
- ↑ Kecia Ali, Marriage and Slavery in Early Islam, p. 32
- ↑ Kecia Ali, "Marriage and Slavery in Early Islam", pp. 33
- ↑ Kecia Ali, "Marriage and Slavery in Early Islam", pp. 35