Qurandakı elmi xətalar: Difference between revisions
| [checked revision] | [pending revision] |
(Created page with "Qurandakı elmi xətalar") |
No edit summary |
||
| Line 1: | Line 1: | ||
Qurandakı elmi xətalar | [[File:Noahs-Ark-Edward-Hicks.jpg|right|thumb|275px|"Nuhun gəmisi" (1846), rəssam Edvard Hiks. Qurandakı bu hekayə həm tarixi, həm də elmi faktlarla bağlı suallar doğurur.]]Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir. | ||
== Astronomiya == | |||
=== Geosentrizm === | |||
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).<ref name="LLFalak">[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000227.pdf Lane's Lexicon p. 2443 فَلَكٍ] and [http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume6/00000228.pdf p. 2444]</ref> Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün "səma cisimlərinin" Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; [https://quran.az/13/2 Quran 13:2] yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).{{Quote|{{Quran-range|36|37|40}}|Gecə də onlar üçün (Allahın qüdrətini göstərən) bir dəlildir. Biz gündüzü ondan sıyırıb çıxardarıq və bu zaman onlar qaranlıqda qalarlar. Günəş də özü üçün təyin olunmuş yerdə axıb gedir. Bu, yenilməz qüvvət sahibi və hər şeyi bilən Allahın qoyduğu nizamdır. Ay üçün də mərhələlər təyin etdik. Nəhayət, o, xurma ağacının qurumuş əyri budağına bənzər bir hala (hilal şəklinə) düşər. Nə günəş aya çata bilər, nə də gecə gündüzü keçə bilər. Hər biri öz orbitində üzər.}}[https://quran.az/36 Quran 36]:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (''li-mustaqarrin lahā'' لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə ({{Muslim||159a|reference}}) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək "çıxdığı yerdən" (''min matli'iha'' مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə "batdığın yerdən" (''min mağribiki'' مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir. | |||
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,<ref>[https://quranx.com/tafsirs/36.38 Tafsir ibn Kathir for 36:38]</ref> bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə "dayanmasına" işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin "müəyyən edilmiş müddətə" qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur). | |||
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.{{Quote|1={{Quran|21|33}}|2=Gecəni, gündüzü, günəşi və ayı yaradan Odur. Hər biri öz orbitində hərəkət edir.}}Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.{{Quote|{{Quran|31|29}}|Allahın gecəni gündüzə, gündüzü də gecəyə qatdığını '''görmədinmi'''?! O, günəşi və ayı da (sizə) ram etmişdir. Onların hər biri müəyyən bir vaxta qədər (öz orbitində) irəliləyir. Həqiqətən, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.}}Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)<ref>[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume2/00000051.pdf Lane's Lexicon p. 415 يَجْرِىٓ]</ref> müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).{{Quote|{{Quran-range|91|1|2}}|And olsun günəşə və onun işığına (günəşin qalxdığı vaxta); And olsun (günəşin) ardınca çıxan aya;}}"Ardıca çıxan"<ref>[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000350.pdf Lane's Lexicon p. 313 تَلَىٰ]</ref> kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı "Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı" bölməsinə baxın).{{Quote|{{Quran|2|258}}|Allah İbrahimə hökmranlıq verdiyinə görə Rəbbi barəsində onunla (İbrahimlə) mübahisə edən şəxsi (Nəmrudu) görmədinmi? O zaman İbrahim demişdi: “Mənim Rəbbim dirildir və öldürür”. O da: “Mən də dirildir və öldürürəm”, – demişdi. İbrahim: “Şübhəsiz ki, Allah Günəşi şərqdən gətirir. Sən də onu qərbdən gətir!” – demiş, həmin vaxt o kafir donub qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz!}}Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən "gətirdiyini" (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil "gəlmək"<ref>[http://www.studyquran.org/LaneLexicon/Volume1/00000052.pdf Lane's Lexicon p. 15 يَأْتِى]</ref> mənasını verir və "bi-" önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, "gətirmək" mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür. | |||
== İstinadlar == | |||
Revision as of 08:35, 27 March 2026
Həm Quran, həm də hədislərlə bağlı irəli sürülən ümumi bir tənqid ondan ibarətdir ki, bu mətnlərdə çoxsaylı elmi və tarixi xətalar mövcuddur. Tənqidçilərə görə, mətndə təbiət dünyası və tarixi hadisələrlə bağlı anlayışları 7-ci əsr Ərəbistanında yaşayan insanların folklorundan və yanlış təsəvvürlərindən fərqləndirmək üçün heç bir aşkar cəhd göstərilməmişdir. Müasir cavablarda adətən bu növ ayələrin izahı üçün metaforalara, alternativ mənalara və ya fenomenoloji şərhlərə müraciət edilir. Həmçinin iddia olunur ki, istifadə olunan ifadələr o dövrün insanları üçün anlaşılan və qəbul edilən formada olmalı idi. Tənqidçilər isə əksinə, hər şeyi bilən və mükəmməl ünsiyyət quran bir varlığın Quranda o dövrün yanlış təsəvvürlərini gücləndirən və gələcək nəsillərdə onun mükəmməlliyinə dair şübhə yaradan ifadələrdən qaçınmalı olduğunu müdafiə edirlər. Onların fikrincə, bu vəziyyət Quranın doğruluğuna xələl gətirən ciddi bir zəiflikdir.
Astronomiya
Geosentrizm
Quranda bir neçə dəfə günəşin və ayın bir orbit və ya kürə/yarımkürə boyu hərəkət etdiyi qeyd olunur (fî fələkin فِى فَلَكٍ).[1] Bu, hərəkətsiz Yeri kainatın mərkəzinə qoyan və bütün "səma cisimlərinin" Yer ətrafında fırlandığını iddia edən Yer mərkəzli (geosentrik) kainat dünyagörüşü ilə üst-üstə düşür. Bu, 16-cı əsrdə Kopernikin günəş mərkəzli (heliosentrik) kainat modelini izah etməsinə və populyarlaşdırmasına qədər hakim olan kainat anlayışı idi. Maraqlıdır ki, günəşin hərəkəti demək olar ki, həmişə gecə və gündüz kontekstində xatırlanır (yeddi dəfə; Quran 13:2 yeganə istisnadır) və həmişə ayın hərəkəti ilə birlikdə qeyd olunur (hansı ki, ay həqiqətən də hər ay Yer ətrafında dövr edir və sıravi müşahidəçi üçün göründüyü hər gecə səmanı keçirmiş kimi təəssürat yaradır).
Quran 36:37-40 ayələrində, gecə və gündüzdən bəhs edilən bir hissədə, gündüzün gecə ilə əvəzlənməsi təsvir edildikdən dərhal sonra günəşin özü üçün müəyyən olunmuş bir yerdə (istirahət yerinə) doğru axıb getdiyi bildirilir (li-mustaqarrin lahā لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا). Bununla bağlı faydalı dilçilik sübutu bir hədisdə (Sahih Muslim 159a) tapılır; burada günəşin gündəlik dövriyyəsindən bəhs edilərkən eyni ərəb sözündən istifadə olunur. Hədisə görə, günəşin qərarigahı Allahın ərşinin altındadır və günəş hər gecə orada səcdə edərək "çıxdığı yerdən" (min matli'iha مِنْ مَطْلِعِهَا) yenidən doğmaq üçün icazə istəyir. Bu dövriyyə o vaxta qədər davam edir ki, bir gün Allah günəşə "batdığın yerdən" (min mağribiki مِنْ مَغْرِبِكِ) doğmağı əmr edir.
İbn Kəsir (v. 1373) kimi klassik təfsirçilər tərəfindən qeyd edilən, Qatadə ibn Diama (v. 735) tərəfindən irəli sürülən və bu gün bir çox müsəlman alim tərəfindən dəstəklənən alternativ bir yanaşma isə budur ki,[2] bu ifadə günəşin sonuncu gündə (qiyamətdə) tamamilə "dayanmasına" işarə edir. Digər ayələrdə də günəşin "müəyyən edilmiş müddətə" qədər üzməsi barədə bəhs edilir (lakin burada fərqli bir ərəb sözündən istifadə olunur).
Hansı şərhin nəzərdə tutulmasından asılı olmayaraq, günəşin hərəkəti gecə və gündüzün təsvirindən dərhal sonra qeyd olunur; necə ki, növbəti ayədə ay üçün hər gecə təyin edilmiş müxtəlif mənzillərdən bəhs edilir. Bütün bu hissə gecə-gündüz və bu kontekstdə günəşlə ayın hərəkəti haqqındadır.
Müasir bir baxış bucağı, Qurandakı günəşin bir fələk (yuxarıdakı qeydə baxın) daxilində hərəkət etməsi təsvirini günəşimizin hər 225 milyon ildən bir Samanyolu qalaktikasının mərkəzindəki qara dəlik ətrafında dövr etməsinə bir işarə kimi izah edərdi. Tənqidçilər isə iddia edirlər ki, bunun insan zaman miqyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və mətndə günəşin Yerdən başqa hər hansı bir şeyin ətrafında dövr etdiyinə dair heç bir eyham yoxdur. Quran heç bir şəkildə günəşin orbitini ayın orbitindən fərqləndirmir və onları ardıcıl olaraq birlikdə qeyd edir. Həmçinin mətndə Yerin öz hərəkəti barədə də heç nə deyilmir.
Burada günəşin öz axarı ilə hərəkət etməsi (yəcri يَجْرِىٓ)[3] müəllifin insanların gördüyü və ya ən azından bildiyi bir hadisə kimi təqdim etdiyi bir məqamdır (bu isə qalaktik orbit təfsiri üçün növbəti bir çətinlik yaradır).
"Ardıca çıxan"[4] kimi tərcümə olunan söz əsasən izləmək, arxasınca getmək və ya yerimək, təqlid edərək ardınca getmək kimi mənaları ifadə edir və tez-tez dəvələrin bir-birinin ardınca getməsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Ay əslində günəşin hərəkətini izləmir və günəş kimi öz işığını saçmır. Bu ayə, ay və günəşin bir-birinin ardınca eyni və ya oxşar yollarla hərəkət etdiyi bir dünya görüşünə daha çox işarə edir; bu isə 7-ci əsrdə yaşamış bir insanın göy üzünü müşahidə edərkən inana biləcəyi bir şeydir. Tənqidçilər hesab edirlər ki, əgər mükəmməl bir kitabda sadəcə günəş və ayın bir-birinin ardınca göründüyü nəzərdə tutulsaydı, daha az şübhə doğuran ifadələr seçilərdi. Başqa bir ayəyə görə isə, bir gün ay günəşi izləmək əvəzinə onunla bir araya gətiriləcək (aşağıdakı "Günəş və Ayın Eyni Ölçüdə və Məsafədə Olması Ehtimalı" bölməsinə baxın).
Burada Quran, İbrahim ilə kafir bir kral arasındakı mübahisədən bir neçə sətir gətirir; burada İbrahim Allahın günəşi şərqdən "gətirdiyini" (yatee biashshamsi يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ) cavabını verir. Ərəb dilindəki bu feil və önlük günəşin həqiqətən göy üzü boyu şərqdən qərbə doğru hərəkət etdiyini göstərir. Feil "gəlmək"[5] mənasını verir və "bi-" önlüyü ilə bir tamamlıqla işləndikdə, Qurandakı bir çox digər nümunələrdə olduğu kimi, "gətirmək" mənasını ifadə edir. Hekayədə sadəcə bir insanın sözlərindən sitat gətirilsə də, müəllif görünür bunu yaxşı bir cavab hesab edir və burada heç bir problem görmür.