İslam hüququnda köləlik: Difference between revisions

Qədim dövrlərdə köləlik geniş yayılmış bir təsisat idi və İslam hüquqşünaslığının (fikh) əsas mövzularından biri hesab olunurdu. Bu hüquq sahəsi kölələrin alqı-satqısı, sahiblərin cinsi əlaqə də daxil olmaqla hüquqları, evlilik və bir çox digər tərəfləri əhatə edirdi. Üləmalar tərəfindən qəbul edilən iki qanuni kölə mənbəyi müharibədə əsir götürülənlər və kölələrdən doğulan uşaqlar (əgər sahibi uşağın atası deyildisə) idi, lakin təcrübədə kölə əldə etməyin müxtəlif digər yolları da mövcud olmuşdur. Quran köləliyin mövcudluğunu təbii qəbul edir, kölə sahiblərinə cinsi əlaqə imkanı və onların nikah statusu üzərində nəzarət hüququ verir. Hətta Peyğəmbərin özünə də sahib olduğu müharibə əsirləri arasından evlənməyə (və ya bəlkə də kəniz saxlamağa) icazə verir. Ayələr məğlub edilmiş qeyri-müslimlərdən əsir götürülməsini buyurur, lakin eyni zamanda müharibə bitənə qədər onların fidyə müqabilində və ya qarşılıqsız azad edilməsini də qeyd edir. Həmçinin, digər gec antik dövr mədəniyyətlərində olduğu kimi, sahibləri fəzilətli kölələrin öz azadlıqlarını satın ala bilmələri üçün müqavilə bağlamağa təşviq edir. Köləlik min ildən artıq bir müddət ərzində İslam dünyasının mühüm bir xüsusiyyəti olmuşdur. Əsasən müstəmləkəçi dövlətlərin təzyiqi, habelə iqtisadi və demoqrafik dəyişikliklər nəticəsində 19-cu və 20-ci əsrlərdə bütün müsəlman dünyasında köləlik qanunsuz elan edildi (baxmayaraq ki, 2020-ci illər etibarilə Mavritaniya kimi bir neçə yerdə qeyri-qanuni olaraq hələ də davam edir^[1]). Müasir dövrdə əksər alimlər tərəfindən haram hesab edilsə də, az sayda bir qrup köləliyin hələ də İslami baxımdan qanuni olduğunu müdafiə edir.^[2]

Kölələrin mənşəyi

Quran və hədislərdə

Quran bir neçə yerdə artıq kölə sahibi olan dinləyicilərinə müraciət etsə də, kölələrin əldə edilməsi (mənşəyi) barədə çox az məlumat verir. Nəhl surəsi, 71-ci ayədə bildirilir ki, kölə sahiblərinin öz kölələrindən daha çox ruzi payına malik olması Allahın lütfüdür. Bəqərə surəsi, 178-179-cu ayələrdə isə qəsdən adamöldürmə hallarında qisas (əvəz) məsələsində onların ayrı bir kateqoriya olduğu qeyd edilir. Ənfal surəsi, 67-ci və Əhzab surəsi, 50-52-ci ayələrdə Peyğəmbərə əsir götürmək hüququ verilir və müvafiq olaraq onlarla evlənməsi (və ya bəlkə də sadəcə cinsi əlaqədə olması) halal buyurulur. Məhəmməd surəsi, 4-cü ayə möminlərə məğlub edilmiş kafirlərdən əsir götürməyi buyurur, lakin sonra əlavə edir ki, müharibə öz ağırlıqlarını yerə qoyana qədər onlar ya qarşılıqsız azad edilməli, ya da fidyə ilə buraxılmalıdırlar. Əhzab surəsi, 26-27-ci ayələr isə (Bəni Qureyzə qəbiləsi olduğu düşünülən) bir qrup insanın öldürülməsi və əsir götürülməsi hadisəsindən bəhs edir.

Bioqrafik material baxımından, bir çox akademik alim tərəfindən nisbətən etibarlı hesab edilən mənbələrdən biri Urvə ibn əl-Zübeyrin (vəfatı miladi 713-cü il) sonuncu Əməvi sarayına yazdığı məktublardır. Onun məktublarından biri Məkkənin fəthinə həsr olunub. Fəthdən sonra Urvə Huneyn döyüşünü qısaca təsvir edərək qeyd edir ki, Məhəmməd başqa bir yeri mühasirəyə almağa getməzdən əvvəl qadın və uşaqları qənimət kimi götürmüş, iki həftə sonra geri qayıtdıqda onların İslamı qəbul etdiyini görərək onları azad etmişdir.^[3]

Sira ədəbiyyatı və hədis topluları Məhəmməd tərəfindən əldə edilən kənizlərdən bəhs edir (İslam hüququnda zorlanma bölməsinə baxın) və onun Mariyə adlı Misirli bir qibti qadını hədiyyə olaraq qəbul etdiyi bildirilir.

Müharibə əsirləri və köləlikdə doğulan uşaqlar qanuni mənbələr kimi

İslamda yalnız müharibə əsirlərinin kölələşdirilə biləcəyi geniş yayılmış bir iddiadır. Lakin bu, tamamilə doğru deyil. Uilyam Gervas Klarens-Smit özünün ətraflı akademik kitabı olan 'İslam və Köləliyin Ləğvi' əsərində Sünni məzhəbinin 800-cü ilə qədər müəyyənləşmiş köləlik üzrə konsensusu haqqında yazır: 'Kölələşdirmənin bir yolu müqəddəs müharibədə inadkar kafirlərin əsir götürülməsi idi. Digəri isə kölə anadan doğulmaq idi, bir şərtlə ki, həmin ana ağasının atalığını qəbul etdiyi bir kəniz olmasın.'^[4]

"Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, Quranın özü kölə əldə edilməsindən yalnız döyüş nəticəsində əsir düşənlər kimi bəhs edir. Bunlar kafirlərin məğlubiyyəti nəticəsində əldə olunan müharibə qənimətlərinin mühüm bir hissəsi idi.^[5][6]

Quran 47:4 ayəsi döyüşdə məğlub olan kafirlərin əsir götürülməsini, eyni zamanda onların sonda fidyə müqabilində və ya qarşılıqsız azad edilməsini buyurur. Buna baxmayaraq, Klarens-Smit qeyd edir ki: '47:4 ayəsində fidyə xüsusi olaraq tövsiyə edilsə də, Hənəfi hüquq məktəbinin banisi bu təcrübəni qadağan etmiş, bəzi sonrakı hüquqşünaslar isə hətta əsirlərin mübadiləsini belə qadağan etmişdilər.' Bu, belə bir addımın düşmənə kömək edə biləcəyi qorxusu ilə bağlı idi.^[7] Qadınlara və uşaqlara gəldikdə isə, Abbasilər xəlifəsi Harun ər-Rəşidin (h. 786-809) müşaviri 'ehtiyatla bəyan etmişdi ki, qeyri-döyüşçülərin taleyini müəyyənləşdirmək möminlərin əmirinin ixtiyarındadır. Praktikada isə qənimət mütəmadi olaraq himayəyə möhtac qadınları və uşaqları da əhatə edirdi'.^[8] Malik Müfti özünün 'Cihad Sənəti' (The Art of Jihad) kitabında hərbi əsirlərlə klassik rəftar barədə müşahidə edir ki, 'bəzi erkən dövr hüquqşünasları müsəlman komandanlara yalnız onları öldürmək və ya kölələşdirmək arasında seçim imkanı verirdi', digərləri isə əsirlərin fidyə ilə və ya azad edilməsi barədə daha geniş səlahiyyət tanıyırdı.^[9]

İslamda köləliyin razılaşdırılmış ikinci mənbəyinə — kölələrin övladlarına gəlib çıxmaq üçün Klarens-Smit izah edir ki: 'Növbəti həlledici addım, kölələşdirilə bilənlər kateqoriyasını fəth edilmiş ərazinin bütün əhalisinə şamil etmək idi. Bu, döyüş meydanında nadir hallarda rast gəlinən və ya heç olmayan qadın əsirləri təmin etdi və beləliklə, irsi köləliyə və kənizliyə yol açdı. Peyğəmbərin və səhabələrinin nümunəsi burada həyati əhəmiyyət kəsb edirdi.' Mənbələrdə Məhəmməd peyğəmbərin əsir götürülmüş yəhudi qadın və uşaqları kölələşdirdiyi bildirilir.^[10] Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, Quran da qadın kölələrlə, o cümlədən peyğəmbərin müharibə qəniməti payına düşən əsirlərlə cinsi əlaqəyə icazə verir. Üləmalar razılaşmışdılar ki, mömin kişilər qeyri-məhdud sayda kəniz saxlaya bilərlər.^[11]

Kolumbiya Universitetində ərəb dili və İslam üzrə professor olmuş Cozef Şaxt özünün klassik dərsliyi olan 'İslam Hüququna Giriş' (An Introduction to Islamic Law) əsərində yazırdı: 'Köləlik yalnız doğuş və ya əsir düşmə yolu ilə yarana bilər; yəni nə müqavilə ilə, nə də təhlükəsizlik zəmanəti (eman) ilə qorunmayan bir qeyri-müsəlman müsəlmanların əlinə keçərsə.' O əlavə edir: 'Qadın kölənin övladları analarının statusunu daşıyırlar, bir istisna ilə ki, sahibinin öz övladı kimi tanıdığı kənizdən olan uşaq azaddır və azad qadınla nikahdan doğulan uşaqların bütün hüquqlarına malikdir; bu qayda İslam cəmiyyətinin inkişafına ən dərindən təsir göstərmişdir.'^[12] Onun sonuncu şərhi, müsəlman hökmdarların kənizlərdən olan övladlarının sonradan hakimiyyətə gəldiyi hallara işarə edir.

Eynilə, professor Kesiya Əli özünün 'Erkən İslamda Nikah və Köləlik' (Marriage and Slavery in Early Islam) kitabında evli qadın kölənin vəziyyəti haqqında yazır: 'Ağasının onun üzərindəki hüquqları subay qadın kölə üzərindəki hüquqlarından daha az idi; xüsusilə də ağa onunla cinsi əlaqə hüququnu itirirdi, lakin onun nikahından doğulan hər bir uşağa sahib olurdu.^[13] Əgər o, ağanın öz kənizidirsə, uşaqları azad və qanuni sayılır, ağanın mülkiyyəti hesab olunmurdular.' Sahibinə övlad bəxş edən kəniz özü 'Ümmül-vələd' (uşaq anası) statusu qazanırdı; o, sahibinin vəfatı ilə avtomatik olaraq azad olurdu və satılması qadağan edilirdi, lakin sahibi onun razılığı olmadan ona azadlıq verə və ya onu başqa bir kişi ilə evləndirə bilərdi.^[14] Həmçinin, mülkiyyətçi öz köləsi ilə evlənmək istədikdə onu azad etməli idi.^[15]

Praktikada köləliyin digər mənbələri

Xəraclar və kölə ticarəti

Praktikada, nə Qurana, nə hədislərə, nə də hüquq məktəblərinin banilərinə istinad edilməsə də, bir çox kölə qeyri-müsəlman dövlətlərdən xərac olaraq (buna nümunə kimi Nubiyadan gələn illik xəracı göstərmək olar; bu təcrübənin ehtimal ki, b.e. VIII əsrində başladığı, lakin VII əsrin ortalarına təsadüf etdiyi iddia edilir) və satınalma yolu ilə əldə edilirdi. Klarens-Smit yazır: 'İddia edildiyinə görə, ilk dəfə Əməvi xəlifəsi Müaviyə (h. 661–680) tərəfindən icazə verilən satınalma, yəqin ki, ən çox sayda kölə qazandıran yol idi.' O, həmçinin qeyd edir ki, 'İbn Teymiyyə müsəlmanlara, onlarla əhd-peymanı olmayan kafirlərdən borc kölələrini (borcuna görə kölə olanları) satın almağa icazə verirdi' və bu növ kölə alqı-satqısının tətbiq edildiyi müxtəlif yerləri, eləcə də müxtəlif növ qanunsuzluqlara görə məhkum edilmiş şəxslərin kölə kimi satın alınmasını qeyd edir.^[16]

Bir sıra hədislərdə Məhəmməd peyğəmbərin peşəkar kölə taciri olmasa da, öz kölələrini və ya bəzən başqalarının adından kölə satın aldığı və ya satdığı qeyd olunur (bax: Quran, Hədis və Alimlər: Köləlik). Klarens-Smitin fikrincə, bu peşə (kölə ticarəti) tez-tez məzəmmət olunan (xoş qarşılanmayan) bir məşğuliyyət hesab edilsə də, üləmalar kölə ticarətini qəti şəkildə pisləməmişdilər.^[17]

Digər tərəfdən, müsəlman cəmiyyəti daxilində (kafirlərdən satın almağın əksinə) kölələrin alqı-satqısı İslam mülkiyyət hüququnun bütün aspektləri çərçivəsində geniş şəkildə əhatə olunmuşdur; hərçənd ki, bu, öz-özlüyündə müsəlmanların əlində olan mövcud kölə ehtiyatını (sayını) artırmırdı.

Kölə ovu (basqınları) və adam oğurluğu

Klarens-Smit yazır: 'Doqquzuncu əsrdən etibarən hüquqşünaslar Darül-hərb (müharibə diyarı) sakinlərinin «hamısının potensial kölə» olması barədə o məşum nəzəriyyəni inkişaf etdirdilər. Darül-küfr (küfr diyarı) kimi də tanınan bu ərazi, Darül-islamdan (Allaha təslimiyyət diyarı) kənarda yerləşirdi. Lakin Şafei hüquqşünasları Darül-əhd və ya Darüs-sülh(əhd/sülh diyarı) kimi tanınan aralıq bir sfera təsəvvür edirdilər. Orada məskunlaşan qeyri-müsəlmanlar, hətta animistlər belə, müsəlmanlarla rəsmi müqavilələr bağladıqları müddətcə özbaşına kölələşdirilməkdən qorunurdular.' Hüquqşünaslar daha sonra köləliyin kafirliyə görə verilən alçaldıcı bir cəza olması arqumentini inkişaf etdirdilər. Bu, Cənubi Asiya alimlərini belə bir qənaətə gətirdi ki, əldə ediləcək bir mülk kimi rəftar edilməli olan kafirləri ələ keçirmək üçün (əvvəlcə onları İslamı qəbul etməyə dəvət etməyi tələb edən) cihad vəziyyəti vacib deyil. Bu yanaşma, basqınçılar üçün onların əlinə keçən sakinləri tamamilə öz ixtiyarlarına vermək və onları qanuni şəkildə kölə vəziyyətinə salmaq imkanı yaradırdı.^[18]

Bir vaxtlar Afrika hökmdarları tərəfindən müqəddəs müharibə bəhanəsi ilə həyata keçirilən kölə ovu ekspedisiyaları geniş yayılmışdı və Barbar dəniz quldurları Məğrib üləmalarının xeyir-duası ilə cihad etdiklərini hesab edirdilər (hərçənd ki, bir çox alim onların lazımi səlahiyyətə malik olmadıqlarını bildirərək buna etiraz edirdi). Məğribdə, Cənub-Şərqi Asiyada, Cənubi Hindistanda və Qafqazda dəniz quldurluğu və basqınlar adi hala çevrilmişdi; bu, bəzən müqəddəs müharibədən daha böyük bir kölə mənbəyinə çevrilirdi. Ümumiyyətlə, bu proseslər hər hansı dini sanksiya və ya rəhbərlik olmadan, ən yaxşı halda isə yalnız zahiri bir dini nəzarət pərdəsi altında həyata keçirilirdi.^[19]

Müsəlman hakimiyyəti altında olan Kitab əhli üçün istisna

Klarens-Smit dinc əhalidən kölə götürülməsi (müharibə qənimətinin əksinə) barədə yazır: '«Kitab əhli»nin və ya müqəddəs kitab sahiblərinin kölələşdirilməsinə dair erkən və aydın bir qadağa mövcud idi. Bunlar ilkin olaraq müsəlman hakimiyyəti altında dinc şəkildə yaşayan və xüsusi vergilər (cizyə) ödəyən yəhudi və xristian monoteistlər idi. Zərdüştilər sonradan çox böyük etiraz olmadan bu siyahıya daxil edildilər, lakin manixeylər kənarda saxlanıldı. Bəzi müsəlmanlar hinduların və buddistlərin bütpərəst kimi təsnif edilməsini və istənilən vaxt kölələşdirilməsini istəsələr də, bu təklif sonda rədd edildi'.^[20]

"Təcrübədə, inandırıcı bir İslami əsaslandırma olmasa da, dinc təbəələrdən alınan müntəzəm vergilər bəzən müsəlmanlara kölə şəklində ödənilirdi; bunun ən bariz nümunəsi xristianların öz oğullarını Osmanlı yeniçərilərinə — mənşəyi bu cür uşaq-kölə yığımlarına (devşirmə) əsaslanan elit hərbi korpusa qatılmaq üçün vermələri idi.^[21]

Bəzi alimlərin fikrincə, İslam dövlətinin qeyri-müsəlman sakinləri cizyə vergisi ödəmədikdə və ya dövlətlə bağladıqları müqaviləni pozduqda da kölələşdirilə bilərdilər.^[22][23][24]

Kölələrin azad edilməsi

Quranda kölələrin azad edilməsi fəzilətli bir əməl (Quran 2:177, Quran 90:12-17), eləcə də müəyyən günahların kəffarəsi (Quran 4:92, Quran 5:89) kimi təqdim olunur. Hədislərdə əlavə edilir ki, əgər kölələr üzündən vurularsa və ya əsassız yerə döyülərsə, onlar azad edilməlidir. Digər tərəfdən, hədislərdə Məhəmmədin kölələrdən istifadə etdiyi və ya onun kənizlərinin olduğuna dair çoxsaylı məqamlar nəql olunur. Həmçinin, Məhəmmədin öz kölələrini azad edən səhabələrə etiraz etdiyini nəql edən hədislər də mövcuddur (məsələn, Sahih Muslim 1668a və ya Sahih Bukhari 2592-yə baxın).

Əvvəlki və müasir yaxın şərq mədəniyyətlərində olduğu kimi,^[25] bir kölə öz azadlığını satın almaq üçün müqavilə bağlaya bilərdi. İslam hüququnda bu yazılı müqavilə Quran termini olan və ərəbcə "yazmaq" felindən törəmiş mükatəb adlanır və sahiblərin öz sərvətləri ilə buna töhfə vermələri təşviq edilir:

Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, Məhəmmədin əsirləri dini qəbul etdikdən sonra azad etdiyi bildirilir (digər tərəfdən, Quran 2:221 müsəlmanların evlənə biləcəyi iman gətirmiş kölələrin mövcudluğunu ehtiva edir; Jozef Şaxt İslam hüququnda belə yazmışdır: "Kişi kölə iki qadın köləyə qədər evlənə bilər; qadın kölə öz sahibi olmayan azad kişi ilə, kişi kölə isə öz sahibi olmayan azad qadınla evlənə bilər."^[26] İslam hüququ azad doğulmuş müsəlmanların kölələşdirilməsinə icazə vermir.^[27]

Əgər bir şəxs kölə edildikdən sonra İslamı qəbul edərdisə, onun azad edilməsi dindar bir əməl hesab olunurdu, lakin məcburi deyildi.^[28] Bir çox alimlər İslamı qəbul etdiyini bəyan edən əsirlərin azad edilməsi təcrübəsinə ehtiyatla yanaşırdılar, çünki bu cür din dəyişdirmələrin kölələr tərəfindən azadlıq əldə etmək üçün bir bəhanə olmasından qorxurdular. Bu səbəbdən Klarens-Smit yazır: "Üləma yalnız kölələrin İslam ordusuna qoşulmaq üçün kafir sahiblərindən qaçdığı təqdirdə din dəyişdirmə yolu ilə avtomatik azadlığı qəbul edirdi". O, buna misal olaraq Taif mühasirəsindən qaçan həbəşistanlı bir kölənin Məhəmməd tərəfindən azad edilməsini göstərir.^[29]

Digər hüquqlar və müdafiələr

Quranda, ənənəvi təfsirə görə, 24:33-cü ayədə sahiblərin öz kölə qadınlarını fahişəliyə məcbur etməsi qadağan edilir. Bəzi İslam modernistlərinə görə, bu, ehtimal ki, ümumiyyətlə məcburi zinaya aiddir, lakin sahibləri ilə cinsi əlaqə zina hesab olunmurdu, çünki buna digər ayələrdə açıq şəkildə icazə verilir (aşağıdakı cinsi razılıq bölməsinə baxın).

Quran 4:36 "əlinizin altındakılara" xeyirxahlıq göstərilməli olan qruplar arasında sadalayır.

Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, sahibinin övladını dünyaya gətirən kəniz Umm Vələd (uşaq anası) statusu qazanır. O, artıq satıla bilməz (Sünən Sunan Abu Dawud 3954 və Sunan Ibn Majah 3:19:2517-yə əsasən, xəlifə Ömərin hökmünə görə), sahibinin ölümündən sonra azad edilir və onların övladı doğuşdan azad sayılır.

Quran 4:25 azad bir qadınla evlənməyə imkanı çatmayan yoxsul möminin iman gətirmiş kölə qadınlarla (başqa möminlərin sahib olduğu qadınlar, çünki "sağ əllərinizin sahib olduğu kəslər" ifadəsi burada cəm formasına keçir) evlənməsini tövsiyə edən bir ayədir. Ayə onlara onunla evlənmək üçün ilk növbədə "onun adamlarından" icazə almağı buyurur. Əgər bu qadınlar sonradan zina edərlərsə, ayədə qeyd olunur ki, onlar azad qadınlara verilən cəzanın yalnız yarısını almalıdırlar.

Bir hədisdə Məhəmməd tərəfindən kölələrə bir sıra hüquqlar verilir. Sahih Bukhari 30-da Məhəmmədin belə dediyi bildirilir: "Kölələriniz sizin qardaşlarınızdır və Allah onları sizin ixtiyarınıza vermişdir. Kimin ixtiyarında bir qardaşı varsa, ona yediyindən yedirtsin və geyindiyindən geyindirsin. Onlara (kölələrə) gücləri çatmayan işləri tapşırmayın, əgər tapşırsanız, onlara kömək edin".

Geniş mənada son antik dövrdə kölələrin azad edilməsi və digər kölə hüquqları

Öz dövrü üçün şübhəsiz bir irəliləyiş olsa da, İslamın qədim dövrün standartlarına görə kölələrə müstəsna rəftar gətirmə dərəcəsi tez-tez şişirdilir. İslamdan əvvəl Zərdüştilik hüququnda kölələrin zorakılıqdan qorunması mövcud idi və köləni azad etmək fəzilət hesab olunurdu.^[30] Martin Kleyn yazır:

Qədim Romada da kölələri azad etmək o qədər yayılmışdı ki, Avqust 30 yaşından kiçik kölələrin azad edilməsinin qarşısını almaq üçün qanun qəbul etdirmişdi. Həm Avqust dövründə, həm də erkən İslam dövründə kölələr çox sayda idi, buna görə də onları azad etmək üçün geniş imkanlar var idi.

Romalıların hakimiyyəti altında kənd yerlərindəki kölələrə qarşı çox pis rəftar edilsə də, təhsilli kölələr tez-tez ağalarının iş agentləri, sənayenin hər sahəsində mexanik və sənətkar kimi xidmət edirdilər. Belə kölələr bu işdən əldə olunan qazancın bir hissəsini özlərinə aid hesab edə bilirdilər; bu, peculium adlanırdı — hüquqi cəhətdən ağaya məxsus olsa da, praktik nöqteyi-nəzərdən köləyə aid olan mülkiyyət idi və hətta öz azadlıqlarını satın almaq üçün istifadə edilə bilərdi. Antoninin Konstitusiyası kölələrə qarşı qəddarlığı qadağan edir və öz kölələrini haqsız yerə öldürən sahiblər üçün cəza tətbiq edirdi. Kölələr qəddarlığa görə öz sahiblərindən şikayət edə bilirdilər və bu halda sahibi köləni satmağa məcbur edilə bilərdi. Klavdinin Konstitusiyası isə kölə mülkiyyətinin satışı və ya bölünməsi zamanı kölə olan ər-arvadın, valideynlərlə uşaqların və ya bacı-qardaşların bir-birindən ayırılmasını qadağan edirdi.^[32]

Cinsi razılığın olmaması və kölə nikahları

Quran

Quran möminlərə həm öz zövcələri, həm də "sağ əllərinin sahib olduğu kəslər" ilə cinsi əlaqədə olmağa icazə verir. Aşağıda göstərilən ayələrdə bu iki qrup bir-birindən açıq şəkildə fərqləndirilir ki, bu da ənənəvi baxış tərəfdarları tərəfindən bəzi İslam modernistlərinin "möminlər əsir qadınlarla yalnız onlarla evləndikdən sonra cinsi əlaqədə ola bilərlər" iddiasını təkzib etmək üçün istifadə olunur. Bundan əlavə, bir ayə peyğəmbərin özünə müharibə qənimətindən payına düşən əsirlər üzərində bu cür hüquqları açıq şəkildə tanıyır:

Cariyə pulla alınıb-satılan kölə, zövcə isə arvad deməkdir.

Quran ləyaqətli kölələr üçün nikahların təşkil edilməsini əmr edir:

Bir ayə möminlərə artıq əri olan əsir qadınlarla evlənməyə icazə verir. Ənənəvi olaraq, bu ayənin bir döyüşdən sonra nazil olduğu bildirilir; həmin döyüşdən sonra Məhəmmədin adamları müşrik ərləri olan əsir qadınlarla cinsi əlaqədə olub-ola bilməyəcəkləri barədə tərəddüd edirdilər (bax: Səhih Müslim 1456a). Müşriklər Allaha şərik qoşanlar idilər (tez-tez "bütpərəstlər" və ya "çoxallahlılar" kimi tərcümə olunur).

Növbəti ayə yoxsul möminlərə iman gətirmiş kölə qadınlarla evlənməyə icazə verir.

İslam hüququnda

Professor Keçia Alinin sözlərinə görə, İslamda tarixən seks, boşalmadan əvvəl geri çəkilmə (əzl) və ya başqası ilə evləndirilmə üçün kölə qadının razılığı zəruri hesab edilmirdi.^[33] Erkən hüquqi hədislər və fəqih rəyləri kölə qadınların zorlanmasına görə cəzaları ehtiva edir, lakin bunlar açıq şəkildə kölə qadının sahibindən başqa birinin onu cinsi əlaqəyə məcbur etdiyi hallara istinad edir; bu hal mülkiyyət cinayəti kimi qiymətləndirilir ki, buna görə də qadının dəyərinin düşməsi müqabilində sahibinə təzminat ödənilir və cinayətkar hədd cəzası ilə üzləşirdi (bax: İslam Hüququnda Zorlama).

Professor Conatan A. K. Braun bu mövzu haqqında geniş yazılar yazmışdır:

Zövcələr kimi, kölə qadınların da əgər sahibi ilə cinsi əlaqə onlara fiziki zərər yetirirdisə, məhkəməyə şikayət etmək hüququ var idi (təfərrüatlar üçün "İslam hüququnda zorlanma" bölməsinə baxın). Lakin Braun bu məqamla bağlı qeyd edir ki, "Həm zövcələr, həm də kölələr məhkəmələrə və ya icma üzvlərinə müraciət etmək üçün eyni imkanlara sahib idilər. Bununla belə, zövcələrdən fərqli olaraq, kölələr mahiyyət etibarilə öz sahiblərindən başqa bütün dəstək şəbəkələrindən kəsilmiş halda olurdular".^[35]

Cozef Şaxt İslam hüququna dair dərsliyində kölə nikahları haqqında belə yazmışdır: "Kölənin nikahı sahibinin icazəsini tələb edir; o, həmçinin köləni (kişi və ya qadın) öz iradəsinin ziddinə olaraq evləndirə bilər. [...] Subay qadın kölə bir kəniz kimi kişi sahibinin ixtiyarındadır, lakin kişi kölə ilə qadın sahibi arasında buna bənzər bir müddəa tətbiq olunmur."^[36]

Keçia Ali özünün "Erkən İslamda Nikah və Köləlik" kitabında izah edir ki, kölə qadınların öz sahibləri tərəfindən sahibinin istədiyi hər hansı bir şəxslə evlənməyə məcbur edilə biləcəyi barədə konsensus (icma) var idi (ancaq sahibi kölə olduğu müddətdə qadının özü ilə evlənə bilməzdi, lakin yuxarıda müzakirə edildiyi kimi, həmin qadın umm vələd statusu ala bilərdi). Kişi kölələrə gəldikdə isə, Maliki məktəbi və əksər Hənəfilər sahiblərinin öz kişi kölələrini onların razılığı olmadan evləndirə biləcəyi qənaətində idilər. Bunun əksinə olaraq, Şafei məktəbi bunun kişi kölənin razılığı olmadan edilə bilməyəcəyini müdafiə edirdi.^[37] Ağa öz qadın köləsinin nikahını ləğv edə və onun icazəsi olmadan boşanmasını rəsmiləşdirə bilərdi; lakin eramızın 9-cu əsrindən etibarən fəqihlər qərara gəldilər ki, kişi kölənin nikahı sahibi tərəfindən onun icazəsi olmadan pozula bilməz (hərçənd bütün fəqihlər onun ən başda evlənməsi üçün sahibinin icazəsinin zəruri olduğu barədə həmrəy idilər).^[38]

Məhəmmədin adamlarının Övtas səfəri zamanı əsir götürdükləri müşrik qadınlarla cinsi əlaqədə olduqları görünsə də (Sahih Muslim 1456a), fəqihlərin əksəriyyəti sonradan bunun Bəqərə surəsinin 221-ci ayəsi ilə qadağan edildiyinə hökm vermişlər (ayə yalnız müşrik qadınlarla nikahı qadağan edir, lakin alimlər bunun kölələrlə cinsi əlaqəyə də şamil olunduğu qənaətinə gəlmişlər). Müsəlman, xristian və ya yəhudi kölələrlə cinsi əlaqə isə bu məhdudiyyətdən təsirlənməmişdir.^[40] Erkən dövr fiqh alimləri bu məhdudiyyətdən yan keçmək üçün müəyyən üsullar hazırlamışdılar; bura məcusilər (zərdüştilər) və ya müşrik olan gənc əsirlərin zorlanmasına icazə verilməsi də daxil idi:

Həzz (mütə, ləzzət) / seks üçün kölələr (cəvari əl-vəty) və məişət xidməti (xidmə)

Pernilla Mürnün (Myrne, P.) 2019-cu ildə yazdığı "Onuncu əsrdən on ikinci əsrə qədər ərəb seks və kölə satınalma kitablarında həzz üçün kölələr"^[41] adlı məqaləsində qeyd etdiyi kimi, sübutlara əsasən, qadınlar, ehtimal ki, orta əsrlər İslam dünyasında kölə əhalisinin əksəriyyətini təşkil edirdi və onların əsas fəaliyyəti məişət xidməti idi. Kişilərə öz qadın kölələri ilə cinsi əlaqədə olmağa hüquqi cəhətdən icazə verildiyi üçün (Bizans hüququnun birbaşa əksi olaraq),^[42] erotik toplular və seks kitabçaları modernizm öncəsi İslam dünyasında populyar ədəbiyyat idi; bu mənbələr, xüsusilə hüquqi yazılarla müqayisə edildikdə, cinsi köləlik tarixi üçün potensial zəngin mənbələrdir. O yazır:

Görürük ki, İslam hüquq məktəblərinin (məzhəblərin) yaranmasından çox sonra da cinsi əlaqə kişi sahiblər üçün bir hüquq kimi görülməyə davam etmişdir və zövcələrlə kölələrə bərabər münasibət bəslənilməmişdir:

Qadının cəlbediciliyi ilə bağlı amillər kölə qadının dəyərinə təsir göstərirdi:

Kölə bazarları, hərəmlər və xədimlər (evnuxlar)

Kölə bazarları

Bir sıra hədislər ikinci xəlifə Ömər və onun eyni zamanda Peyğəmbərin səhabəsi olan oğlu İbn Ömər haqqında kölə qadınlar və kölə bazarları ilə bağlı rəvayətlər nəql edir. Məlumata görə, Ömər bir kölə qadını başına cilbab taxdığı üçün vurmuşdur, çünki bu, yalnız azad mömin qadınlar tərəfindən geyilməli idi. İbn Ömərin isə kölə qızları almaq istədikdə bazarda müntəzəm olaraq onların sinəsinə və ombalarına toxunduğu rəvayət edilir. İmam Malikin (vəfatı m. 795) Mədinədəki kölə qadınların sinələri açıq gəzməsindən şikayətləndiyi bildirilir.

Conatan Braun özünün "Köləlik və İslam" (Slavery & Islam) kitabında yazır: "Şeyrazi (vəfatı 1193-4) kimi bəzi müsəlman alimlərinin etirazına baxmayaraq, görünür, İslam sivilizasiyasında kölə bazarlarındakı alıcıların potensial <b>cariyələrin</b> [kölə qızların] ombalarına və sinələrinə toxunması (təzyiq etməsi) adi hal idi. Bəzən alıcılar hətta kişi və ya qadın kölələrin cinsi orqanlarını da müayinə edirdilər, hərçənd 800-900-cü illərə aid papirus satış müqavilələrində tez-tez bunun edilmədiyini bildirən standart şablon ifadələr yer alırdı. Nəticə etibarilə, kölə qadınlar cinsi baxımdan müdafiəsiz idilər və öz ağalarının insafına qalmışdılar."^[43]

İslam hüququnda qadının övrəti, naməhrəmlərin (yaxın qohum olmayan kişilərin) yanında örtülməsi vacib olan bədən nahiyələridir. Fəqihlər Əhzab surəsinin 59-cu ayəsini təfsir edərək, kölə qadınların azad müsəlman qadınlar kimi örtünməsini tələb etməmiş, kölənin saçının, qollarının və ayaqlarının bir hissəsinin açıq qalmasına icazə vermişlər. Hətta bir çoxları kölə qadının övrətinin yalnız göbəyi ilə dizləri arası olduğunu hesab edirdilər. Xalid Əbu Əl-Fədl özünün "Allahın Adından Danışmaq: İslam Hüququ, Avtoritet və Qadınlar" kitabında bu barədə ətraflı rəyləri işıqlandırmışdır.^[44] Oliver Liman (Oliver Leaman) və Keçia Ali vəziyyəti belə xülasə edirlər: "Xalid Əbu Əl-Fədl qeyd edir ki, fəqihlər kölə edilmiş qadınların sinələrinin övrət təşkil edib-etmədiyi və ictimai yerlərdə örtülməsinin vacib olub-olmadığı barədə ixtilaf etmişlər."^[45]

Hərəmlər və xədimlər (evnuxlar)

Əməvilərdən başlayaraq, müsəlman xəlifələri tez-tez ixtiyarlarında olan çox sayda kənizləri ilə tanınırdılar; bu isə öz növbəsində onlarla cinsi əlaqəyə girməyəcəyinə etibar edilən xədim kölələrin xidmətindən istifadəni zəruri edirdi. El-Əzhəri Taif El-Əzhəri özünün "İslam Tarixində Kralıçalar, Xədimlər və Kənizlər" (Queens, Eunuchs and Concubines in Islamic History) kitabında qeyd edir ki: "Atası [Xəlifə Əbdülməlik, vəfatı m. 705] kimi, Xəlifə əl-Vəlid də çox sayda kənizə sahib idi". Bundan əlavə, o yazır: "Digər Əməvi valiləri də xədimlərin istifadəsində öz xəlifələrinin nümunəsini izləyirdilər. Bunun bir nümunəsi 733-cü ildə Əndəlüs valisi olan İbn Qutndur; o, təxminən 700 qadın köləyə və bir sıra xədimlərə sahib idi. Aydın məsələdir ki, hərəm böyüdükcə, onlara xidmət və mühafizə üçün daha çox xədim işə cəlb olunurdu". Abbasi dövründə Xəlifə əl-Mütəvəkkil (vəfatı 861) "digər cariyələrlə [qadın kölələr] yanaşı, 4000 kənizə sahib idi". Xəlifə əl-Müqtədir (vəfatı 932) isə çox sayda xədimə və "minlərlə digər cariyə və kənizə sahib idi ki, bunların xərcləri dövlət xəzinəsini boşaltmışdı". Həqiqətən də, onun sarayı "İslam tarixində ən çox xədimə sahib olan saray idi. Abbasi sarayında təxminən 11 000 xədim var idi: 4000 cariyəyə əlavə olaraq, təxminən 7000 qara dərili xədim və təxminən 4000 ağ dərili Səqalibə (slavyan) xədim".^[46]

Uilyam-Jerve Klarens-Smit (William-Gervase Clarence-Smith) qeyd edir ki: "Böyük bir hərəmdən seçilmiş bir neçə qadınla cinsi əlaqədə olmaqla, ağa (sahib), arzuolunmaz çoxsaylı kənizləri ailə həyatından məhrum edirdi. Əslində, o, bu qadınları özlərinin bir çox qadın kölələri ilə birlikdə 'məcburi həbs sisteminə' məhkum edirdi. Məcburi iffətdən bezən qadınlar zina edə və ya homoseksual əlaqələrə girə bilərdilər."^[47] O, daha sonra qeyd edir ki, Səudiyyə Ərəbistanının qurucusu İbn Səud 3000 köləyə sahib idi və "o, kölə qızları öz yaxın tərəfdaşlarına paylayırdı".^[48]

El-Əzhəri Taif El-Əzhəri yazır: "Xədimlərdən Əməvilər sülaləsində birincidən sonuncuya qədər bütün xəlifələrin dövründə müxtəlif sayda və vəzifələrdə istifadə olunmuşdur. Biz bilirik ki, Peyğəmbərin bir xədimi olub, lakin onun sadəcə xaya hissəsi kəsilmiş bir xədim, yoxsa məcbub [cinsiyyət orqanının tamamı kəsilmiş] olduğu məlum deyil (bu fərq əhəmiyyətlidir, çünki birinci növ, daha sonra təhlil ediləcəyi kimi, hələ də cinsi əlaqəyə qabil ola bilərdi)". O, daha sonra sarayın kişilərin girməsinə icazə verilməyən hissələrində hərəm olduğu təqdirdə xədimlərin xidmətindən istifadənin faydalılığını izah edir. Bu, digər bəzi qədim sivilizasiyalar tərəfindən də tətbiq olunmuşdur. O əlavə edir: "İslamda xədimləşdirmə (kastrasiya) qadağan olunsa da — belə ki, Peyğəmbər əvvəl də qeyd edildiyi kimi nəfslə mübarizə konsepsiyasını rədd etmişdi — bir və ya bir neçə xədimə sahib olmaq qadağan deyildi. Xədimləşdirmə aktı erkən İslam tarixində əsasən ağ dərili xədimlərin idxal edildiyi İspaniya və Bizansda, həmçinin qara dərili xədimlərin alındığı Həbəşistan (Efiopiya) və Taykurda (Afrika) həyata keçirilirdi. Bu vəhşi, qeyri-insani təcrübə heç bir dövrdə və ya zamanda müsəlman qanunları tərəfindən pislənilməmişdir; bu, insanın ən gözəl surətdə yaradıldığını (Tin surəsi, 4-cü ayə) vurğulayan Quranın Allahın yaratdığına müdaxilə hesab etdiyi bir əməl qarşısında təəccüblüdür. Peyğəmbərin əvvəl qeyd olunan qadın sünnətinə (cinsiyyət orqanının kəsilməsi) verdiyi razılıq, burada insan bədəninin qalıcı şəkildə şikəst edilməsinə və ağır psixofiziki nəticələrə səbəb olan razılıqla müqayisə edilə bilər".^[49]

Con Azuma (John Azumah) yazır ki, "On səkkizinci əsrin ortalarından etibarən Baqirmi əsas ixracatçıya çevrilsə də, Efiopiya çox uzun müddət müsəlman dünyası üçün xədimlərin əsas mənbəyi olmuşdur." O, 19-cu əsrə aid hesabatlarda bu proseduru belə təsvir edir:

İslam dövründə Afrika kölələrinin ticarəti

Tamamilə müasir və geniş yayılmış bir iddiaya görə, İslamın məqsədi köləliyi tədricən ləğv etmək olmuşdur. Con Azuma (John Azumah) özünün "Afrikada Ərəb-İslam Mirası" (The Legacy of Arab-Islam in Africa) kitabında arqument gətirir ki, əgər belə bir baxış qəbul edilərsə, onda İslam belə bir nəticə hasil etmək məsələsində təsəvvür edilə biləcək ən böyük dərəcədə uğursuzluğa uğramışdır. Köləlik Afrikadakı müəyyən müsəlman cəmiyyətlərinin dini, mədəni və iqtisadi həyatının o qədər ayrılmaz hissəsi idi ki, Britaniya müstəmləkəçiliyinin digər yerlərdəki köləliyə qarşı siyasətinə baxmayaraq, bu cür yerlərdə müstəmləkə qanunları kölə basqınlarını və ticarətini dayandırsa da, mövcud kölələrin hüquqi statusunun davam etməsinə icazə verirdi. Sudanda köləliyin ləğvi onların həyat tərzinə müdaxilə və İslama zidd bir addım kimi görülürdü^[51]. O həmçinin müşahidə edir ki, İslam Afrikaya ilk dəfə köləlik ideologiyasını gətirdi və köləliyin əsas haqq qazandırıcısı kimi küfr, yəni imansızlıq çıxış edirdi.^[52]

Ənənəvi qaradərili afrikalıların kölə halına salınması İslamın başlanğıcından etibarən və bütün İslam tarixi boyu davam etmişdir. Bu proses 18 və 19-cu əsrlərin cihad dövrlərində daha da intensivləşmiş, Oman sultanı Səid bin Sultanın (vəfatı 1856) öz paytaxtını Zənzibara köçürməsi və orada plantasiya təsərrüfatı qurması ilə Şərqi Afrika kölə ticarəti daha da genişlənmişdir.^[53] Məhəmməd Bəşir Salau qeyd edir ki, Osman dan Fodionun Şimali Nigeriyadakı Hausa krallıqlarına qarşı cihadı, milyonlarla qeyri-müsəlman köləsi olan və dünyanın ən böyük kölədar cəmiyyətlərindən birinə çevrilən Sokoto xilafətinin qurulması ilə nəticələndi.^[54] Con Azuma Afrikadakı müxtəlif müsəlman kölə karvanı marşrutlarını təfərrüatı ilə izah edərkən 19-cu əsrin şahidlərinin hesabatlarından sitatlar gətirir:

Trans-Sahara kölə marşrutunu təfərrüatları ilə izah etdikdən sonra o, belə yazır:

Azuma Məkkədəki kölə bazarları haqqında belə yazır:

1962-ci ildə Krallıqda köləlik ləğv edilərkən, "Birləşmiş Millətlər Təşkilatının köləlik əleyhinə hesabatları həmin vaxt Səudiyyə Ərəbistanında 100,000 ilə 250,000 arasında kölənin olduğunu təxmin edirdi"; 1960-cı ildə Oman hökmdarının devrilməsi isə sultanın öz sarayında 500-ə yaxın kölə saxladığını üzə çıxardı.^[55] 1964-cü ildə çəkilmiş və hazırda YouTube-da geniş yayılmış bir Amerika sənədli filmi, rəsmi ləğvdən bir neçə il sonra belə Səudiyyə Ərəbistanında qeyri-qanuni kölə bazarlarının mövcudluğunun davam etdiyini göstərir.^[56]

Praktikada kölələrlə rəftar

İslam hakimiyyəti altında köləliyin tarixi faktları ilə bağlı bir sıra miflər həm İslami apologetik (müdafiə xarakterli) diskursda, həm də bəzi sadəlövh Qərb akademik müəllifləri tərəfindən geniş şəkildə təbliğ olunur. Bunlar adətən İslam mətnlərində kölələrlə rəftar qaydalarına əsaslanan yanlış nəzəri fərziyyələrdir və ya müxtəlif səyyahların ev xidmətçisi kimi çalışan kölələrin ümumiyyətlə sadiq olduqlarını və onlarla yaxşı rəftar edildiyini müşahidə etmələri ilə bağlıdır. Digərləri isə kölələrin hərbi, siyasi və hətta iqtisadi güc mövqelərinə yüksəlmə potensialını qabardırlar. Lakin Azuma qeyd edir ki, Məmlüklərdən (1250-1517-ci illərdə Misir və Suriyanı idarə edən kölə-generallar tərəfindən qurulmuş sülalə) fərqli olaraq, xədim edilmək "qara Afrika xaricindəki müsəlman dünyasında qaradərilinin hər hansı yüksək vəzifəyə çata biləcəyi, demək olar ki, yeganə yol" idi. Bundan əlavə, müsəlman torpaqlarındakı kölələrin çoxu ev xidmətçisi olmaq üçün nəzərdə tutulsa da, bir çox qadın kölələrdən kəniz kimi (həm hökmdarların hərəmxanalarında, həm də şəxsi mülklərdə) istifadə edilirdi; kölələrin əhəmiyyətli bir hissəsi isə plantasiyalarda işlədilirdi, piyada əsgər kimi xidmət edirdi və ya xədim edilərək hərəmxana xidmətçisinə çevrilirdi.^[57] Plantasiyalarda işlədilən kölələrlə sərtlik və qəddarlıqla rəftar edilirdi:

Həmçinin bax

• İslam hüququnda zorlanma

İstinadlar