85
edits
Aişənin yaşı: Difference between revisions
no edit summary
| [pending revision] | [pending revision] |
No edit summary |
|||
| Line 26: | Line 26: | ||
İslam hüquq terminologiyasında ''Baliğ'', yetkinlik, buluğ (yeniyetməlik) və ya həddi-büluğa çatmış və İslam hüququ qarşısında tam məsuliyyət daşıyan şəxsə deyilir. Hüquqşünaslar həm kişilər, həm də qadınlar üçün bu vəziyyətə çatmaq üçün müxtəlif yaş hədləri və meyarlar təyin edirlər.<ref>John Esposito, "The Oxford Dictionary of Islam", p.35, Oxford University Press 2004</ref> Nikahda baliğ anlayışı ərəb hüquqi ifadəsi olan "hatta tutiqa'l-rijal" ilə bağlıdır; bu, qızın cinsi əlaqədə olmaq üçün fiziki cəhətdən hazır olana qədər nikahın tamamlanmasının (cinsi əlaqəyə girilməsinin) baş tuta bilməyəcəyi mənasını verir. Bir sıra hüquqşünaslar qeyd etmişlər ki, əgər qızın bu vəziyyətə çatdığı hesab olunarsa, cinsi əlaqə hətta buluğ (yetkinlik) dövründən əvvəl də baş verə bilər. | İslam hüquq terminologiyasında ''Baliğ'', yetkinlik, buluğ (yeniyetməlik) və ya həddi-büluğa çatmış və İslam hüququ qarşısında tam məsuliyyət daşıyan şəxsə deyilir. Hüquqşünaslar həm kişilər, həm də qadınlar üçün bu vəziyyətə çatmaq üçün müxtəlif yaş hədləri və meyarlar təyin edirlər.<ref>John Esposito, "The Oxford Dictionary of Islam", p.35, Oxford University Press 2004</ref> Nikahda baliğ anlayışı ərəb hüquqi ifadəsi olan "hatta tutiqa'l-rijal" ilə bağlıdır; bu, qızın cinsi əlaqədə olmaq üçün fiziki cəhətdən hazır olana qədər nikahın tamamlanmasının (cinsi əlaqəyə girilməsinin) baş tuta bilməyəcəyi mənasını verir. Bir sıra hüquqşünaslar qeyd etmişlər ki, əgər qızın bu vəziyyətə çatdığı hesab olunarsa, cinsi əlaqə hətta buluğ (yetkinlik) dövründən əvvəl də baş verə bilər. | ||
== Əlaqəli sitatlar == | |||
Daha çox hədis sübutu "Quran, Hədis və Alimlər: Aişə" ([[Qur'an, Hadith and Scholars:Aisha#Aisha.27s Age at Consummation and Marriage|Qur'an, Hadith and Scholars: Aisha]]) bölməsində toplanmışdır.{{Quote|1={{Quran|65|4}}|2=(Yaşlılığa görə) heyzdən kəsilmiş qadınlarınızın (gözləmə müddətindən) şübhələnsəniz, (bilin ki), onların gözləmə müddəti üç aydır. <b>Hələ heyz görməmiş olan qadınlar da belədir.</b> Hamilə qadınların gözləmə müddəti isə uşağı dünyaya gətirənə qədərdir. Kim Allahdan qorxarsa, Allah ona işində asanlıq bəxş edər.}}{{Quote|1={{Bukhari|||3896|darussalam}}|2=Hişamın atasından rəvayət olunur: Xədicə Peyğəmbərin Mədinəyə gedişindən üç il əvvəl vəfat etdi. O, orada iki il və ya buna yaxın bir müddət qaldı və sonra <b>Aişə altı yaşında bir qız uşağı ikən onunla evləndi, doqquz yaşında olanda isə bu nikah tamamlandı (cinsi əlaqə baş tutdu).</b>}}{{Quote|{{Bukhari|||5134|darussalam}}|Aişədən rəvayət olunur: Peyğəmbər (ﷺ) <b>onunla altı yaşı olanda evləndi və doqquz yaşı olanda onunla bu evliliyi tamamladı (cinsi əlaqədə oldu).</b> Hişam dedi: Mənə məlumat verilmişdir ki, Aişə Peyğəmbərlə (ﷺ) doqquz il (yəni onun vəfatına qədər) birlikdə qalmışdır.}}{{Quote|{{Muslim||1422b|reference}}|Aişə (Allah ondan razı olsun) rəvayət edir: <b>Allahın Rəsulu (ona Allahın salavatı və salamı olsun) mən altı yaşında olanda mənimlə evləndi və doqquz yaşım olanda mən onun evinə qəbul edildim.</b>}}{{Quote|{{Muslim||1422c|reference}}|Aişə (Allah ondan razı olsun) rəvayət edir ki, Allahın Rəsulu (ona Allahın salavatı və salamı olsun) o, yeddi yaşında olanda onunla evləndi, doqquz yaşında olanda isə o, bir gəlin kimi onun evinə gətirildi, <i>və oyuncaq gəlincikləri onunla birlikdə idi;</i> o (Müqəddəs Peyğəmbər) vəfat edəndə isə Aişənin on səkkiz yaşı var idi.}}{{Quote|{{Bukhari|||3894|darussalam}}|Aişə rəvayət edir: | |||
Peyğəmbər (ﷺ) mən altı yaşında bir qız uşağı ikən mənimlə nişanlandı. Biz Mədinəyə getdik və Bəni-əl-Haris bin Xəzrəcin evində qaldıq. Sonra mən xəstələndim və saçlarım töküldü. Daha sonra saçlarım (yenidən) uzandı və anam Umm Ruman, mən bəzi rəfiqələrimlə yellənçəkdə oynayarkən yanıma gəldi. O məni çağırdı və mən onun mənimlə nə etmək istədiyini bilmədən yanına getdim. Əlimdən tutub məni evin qapısında dayandırdı. O vaxt nəfəsim təngiyirdi, nəfəsim düzələndən sonra o, bir az su götürüb üzümü və başımı sildi. Sonra məni evə apardı. Evdə bəzi ənsar qadınlarını gördüm, onlar: "Xeyirli olsun, Allahın bərəkəti və uğurlar üzərində olsun",— dedilər. Sonra anam məni onlara tapşırdı və onlar məni (evlilik üçün) hazırladılar. Gözlənilmədən, günorta vaxtı Allahın Rəsulu yanıma gəldi və anam məni ona təhvil verdi; həmin vaxt mən doqquz yaşında bir qız uşağı idim.}}{{Quote|{{Bukhari|||6130|darussalam}}|Aişə rəvayət edir: | |||
Mən Peyğəmbərin yanında gəlinciklərlə oynayardım, rəfiqələrim də mənimlə birlikdə oynayardılar. Allahın Rəsulu (mənim qaldığım yerə) daxil olanda onlar gizlənirdilər, lakin Peyğəmbər onları çağırar və mənimlə oynamaq üçün qoşulmalarını istəyərdi. (Gəlinciklərlə və buna bənzər təsvirlərlə oynamaq qadağandır, lakin həmin vaxt Aişə hələ buluğ yaşına çatmamış kiçik bir qız uşağı olduğu üçün buna icazə verilmişdi.) (Fəthul-Bari, səhifə 143, Cild 13)}}Aişənin bacısı oğlu Urva b. əl-Zübeyr (vəfatı hicri 94-cü il), bildirildiyinə görə, sonrakı Əməvilər sarayına bir sıra histoqrafik məktublar yazmışdır ki, Professor Şon Entoni (Sean Anthony) kimi müasir tarixçilər bunları erkən İslam tarixi üzrə mühüm mənbə hesab edirlər. Bu məktubların birində Urva öz xalasının evliliyini müzakirə edir. Bu məktub onun oğlu Hişam tərəfindən ötürülmüşdür və məzmunu, görünür ki, Urvanın tələbəsi əl-Zühri tərəfindən də təsdiqlənir (aşağıdakı müasir akademik baxışlar bölməsindəki müzakirəyə baxın). Məktubda aşağıdakılar qeyd olunur:{{Quote|Letter from 'Urwa recorded in volume 9 of al-Tabari's History, quoted in ''Muhammad and the Empires of Faith'' by Sean Anthony<ref>Sean Anthony, Muhammad and the Empires of Faith: The making of the Prophet of Islam, Oakland CA: University of California, 2020, pp. 114-15</ref>|§1. Əli ibn Nəsr bizə rəvayət etdi: Əbd əs-Səməd ibn Əbd əl-Varis bizə rəvayət etdi və Əbd əl-Varis ibn Əbd əs-Səməd də mənə rəvayət edərək dedi: atam mənə rəvayət edərək dedi: Aban əl-Attar bizə rəvayət edərək dedi: Hişam ibn Urvə bizə Urvədən rəvayət etdi ki, o, Əbdülməlik ibn Mərvana belə yazmışdı:<br> | |||
§2. Siz mənə Xədicə bint Xuveylid haqqında yazmısınız və "O, nə vaxt vəfat etdi?" deyə soruşursunuz. O, Allahın Rəsulunun Məkkədən gedişindən üç il və ya buna yaxın bir müddət əvvəl vəfat etdi. Xədicə vəfat etdikdən sonra o, Aişə ilə evləndi. Allahın Rəsulu [bundan əvvəl] Aişəni iki dəfə (yuxuda) görmüşdü və ona: "O, sənin həyat yoldaşın olacaq",— deyilmişdi. Həmin gün Aişə altı yaşında idi. Sonra Allahın Rəsulu Mədinəyə getdikdən sonra Aişə ilə evliliyi tamamladı və onunla evliliyi tamamladığı gün Aişənin doqquz yaşı var idi.}}Nikah yaşı ilə bağlı rəvayət həmçinin Kufədə dövriyyədə olan Aişənin fəzilətləri haqqındakı rəvayətlərə də daxil edilmişdir:{{Quote|{{Tabari|7|pp. 6-7}}|Əbdülhəmid b. Bəyan əs-Sukkari - Məhəmməd b. Yezid - İsmayıl (yəni İbn Əbi Xalid) - Əbdürrəhman b. Əbi əd-Dahhak - Qureyşdən bir kişi - Əbdürrəhman b. Məhəmmədin rəvayətinə görə: "Abdullah b. Səfvan başqa bir şəxslə birlikdə Aişənin yanına gəldi və Aişə (ikincisinə) dedi: 'Ey filankəs, Hafsanın dediklərini eşitmisən?' O dedi: 'Bəli, ey möminlərin anası.' Abdullah b. Səfvan ondan soruşdu: 'O nədir belə?' Aişə cavab verdi: 'Məndə doqquz xüsusi xüsusiyyət var ki, Allahın İmran qızı Məryəmə bəxş etdikləri istisna olmaqla, heç bir qadında olmayıb. Vallah, mən bunu özümü rəfiqələrimdən üstün tutmaq üçün demirəm.' O soruşdu: 'Bunlar hansılardır?' Aişə cavab verdi: 'Mələk mənim surətimi aşağı (peyğəmbərə) gətirdi; <b>Allahın Rəsulu mən yeddi yaşımda olanda mənimlə evləndi; doqquz yaşımda olanda evliliyim tamamlandı; mənimlə bakirə ikən evləndi,</b> məndən başqa heç bir insanı onunla paylaşmadım (yəni o, məndən başqa bakirə ilə evlənmədi); o və mən eyni yorğan altında olanda ona vəhy gəlirdi; mən onun üçün insanların ən sevimlilərindən idim; ümmət az qala məhv olmaq üzrə olanda mənim haqqımda Quran ayəsi nazil oldu; digər zövcələrindən heç biri Cəbrayılı görmədiyi halda mən onu gördüm; və o, öz evində, yanında mələk və məndən başqa heç kim olmadığı halda vəfat etdi.'}}"İfk" (böhtan) hadisəsində — hansı ki, Səhih Buxari və Səhih Müslimdə geniş şəkildə rəvayət olunur — Aişə karvandan geri qaldıqdan sonra zinada ittiham edilmişdi.{{Quote|{{Bukhari|||2661|darussalam}}|Aişə rəvayət edir: | |||
. | |||
. | |||
. | |||
Həmin gecə səhərə qədər ağladım və gözümə yuxu getmədi. Səhər açıldıqda, vəhyin gecikdiyini görən Allahın Rəsulu, xanımını (yəni Aişəni) boşamaq barədə məsləhətləşmək üçün Əli bin Əbu Talib və Usamə bin Zeydi çağırdı. Usamə bin Zeyd onun xanımlarının yaxşı reputasiyası haqqında bildiklərini dedi və əlavə etdi: "Ey Allahın Rəsulu! Xanımını saxla, çünki Allaha and olsun ki, biz onun haqqında xeyirdən başqa bir şey bilmirik". Əli bin Əbu Talib isə belə dedi: "Ey Allahın Rəsulu! Allah sənə heç bir məhdudiyyət qoymayıb və ondan başqa çoxlu qadınlar var; yenə də sən kənizdən (xidmətçidən) soruşa bilərsən, o sənə doğrunu deyər". Bunun üzərinə Allahın Rəsulu Büreyrəni çağırdı və dedi: "Ey Büreyrə, heç ondan şübhələnməyinə səbəb olacaq bir şey görmüsənmi?" Büreyrə dedi: "Xeyr, səni haqq ilə göndərən Allaha and olsun ki, mən onda onun <b>azyaşlı (yetkinlik yaşına çatmamış) bir qız olması istisna olmaqla</b>, heç bir qüsur görməmişəm; o, bəzən yuxuya gedir və xəmiri keçilərin yeməsi üçün nəzarətsiz qoyur". | |||
. | |||
. | |||
. | |||
<b>Mən gənc bir qız idim</b> və Quran haqqında çox biliyim yox idi. Dedim: "Allaha and olsun ki, mən bilirəm, siz insanların dediklərini dinləmisiniz, bu sizin qəlbinizə hakim olub və siz bunu bir həqiqət kimi qəbul etmisiniz. İndi mən sizə günahsız olduğumu desəm — Allah da bilir ki, mən günahsızam — siz mənə inanmazsınız; əgər mən yalandan günahkar olduğumu etiraf etsəm — halbuki Allah bilir ki, mən günahsızam — siz mənə inanarsınız".}}Məhəmmədin az qala ondan boşanması ilə nəticələnəcək bu hadisənin rəvayətlərində Aişəyə qarşı təkrarən azyaşlı qız (jariyatun hadithatu s-sinni جَارِيَةٌ حَدِيثَةُ السِّنِّ) ifadəsi işlədilir; bu ifadə iki dəfə onun özü, bir dəfə isə köləsi Büreyrə tərəfindən istifadə olunur. Aişə qeyd edir ki, "Həmin vaxt mən gənc bir xanım idim" və "Mən gənc bir qız idim və Quran haqqında çox biliyim yox idi" (hər iki cümlədə az əvvəl qeyd olunan eyni ərəbcə ifadə işlədilir). Büreyrə isə deyir: "Mən onda onun azyaşlı (yetkinlik yaşına çatmamış) bir qız olması istisna olmaqla, heç bir qüsur görməmişəm; o, bəzən yuxuya gedir və xəmiri keçilərin yeməsi üçün nəzarətsiz qoyur". | |||
Bu hadisənin təfərrüatlı hədisi Aişədən Urvə b. əl-Zübeyr (onun bacısı oğlu), ondan isə tələbəsi İbn Şihab əz-Zühri vasitəsilə geniş şəkildə nəql edilmişdir. Onu ittiham edənlərin adları ilə bağlı bir suala verilən qısa cavab (əlavə təfərrüat olmasa da), həmçinin Urvənin oğlu Hişam vasitəsilə ötürülən məktubunda da yer alır.<ref>An analysis of the hadith transmission is summarized on pp. 34-37 of Goerke, A, Motzki, H & Schoeler, G (2012) [https://www.pure.ed.ac.uk/ws/portalfiles/portal/12692843/First_Century_Sources_for_the_Life_of_Muhammad_a_debate.pdf First-Century Sources for the Life of Muhammad? A Debate], Der Islam, vol. 89, no. 2, pp. 2-59. https://doi.org/10.1515/islam-2012-0002</ref> | |||
Eyni ifadə, bəzi həbəşlərin oynadığı vaxt Məhəmmədin öz libası ilə Aişəni pərdələməsi haqqındakı rəvayətlərdə də keçir (məsələn: {{Bukhari|||5236|darussalam}}). Aişənin Məkkəyə həcc ziyarəti zamanı heyz görməsi haqqındakı hədisin bir versiyasında da onun üçün eyni ifadə işlədilir ({{Muslim||1211j|reference}}), lakin həmin hədisin digər rəvayətləri bu ifadəni ehtiva etmir (birində bu ifadənin yoxluğu xüsusi olaraq qeyd edilir: {{Muslim||1211k|reference}}). | |||
== Müasir akademik baxışlar == | |||
=== Nikah yaşı hədisinin mənşəyi və tarixləndirilməsi === | |||
Aişənin nikah yaşı haqqındakı hədisin ən hərtərəfli akademik təhlili 2022-ci ildə doktor Coşua Littl (Joshua Little) tərəfindən öz doktorluq dissertasiyası üçün hazırlanmışdır.<ref>Joshua Little (2022) ''The Hadith of ʿAʾishah's Marital Age: A Study in the Evolution of Early Islamic Historical Memory'', PhD thesis, Oxford University | |||
It is available on his blog together with very useful diagrams of the reported isnads and matns: [https://islamicorigins.com/the-unabridged-version-of-my-phd-thesis/ The Unabridged Version of My PhD Thesis] by Joshua Little - Islamicorigins.com - 7 March 2023 | |||
See alternatively: [https://islamicorigins.com/a-summary-of-my-phd-research/ A Summary of my PhD Research] by Joshua Little - Islamicorigins.com - 25 February 2023</ref><ref>See also this lecture by Dr. Joshua Little entitled [https://www.youtube.com/watch?v=zr6mBlEPxW8&t=2s The Hadith of ʿAʾishah's Marital Age: A Study in the Evolution of Early Islamic Historical Memory] - youtube.com, 26 February 2023</ref> | |||
== Apologetik tarix == | == Apologetik tarix == | ||
== İstinadlar == | == İstinadlar == | ||