147
edits
İslam hüququnda köləlik: Difference between revisions
Jump to navigation
Jump to search
→Həmçinin bax
| [unchecked revision] | [checked revision] |
| (2 intermediate revisions by the same user not shown) | |||
| Line 99: | Line 99: | ||
Şafeinin məsələyə yanaşması bir qədər fərqlidir. Əsir götürülmüş yetkin məcusi və ya bütpərəst qadınlardan bəhs edərkən, o, onları zorla dinini dəyişdirmək məsələsini qaldırmadan, İslamı qəbul etməyincə onlarla cinsi əlaqəyə icazə verilmədiyini müdafiə edir. Əgər əsir qadınlar yetkinlik yaşına çatmayıblarsa, lakin valideynlərindən ən azı biri ilə birlikdə əsir götürülüblərsə, hökm eynidir. <b>Lakin əgər qız valideynləri olmadan əsir götürülübsə və ya valideynlərindən biri İslamı qəbul edibsə, o, müsəlman hesab olunur və onu İslamı qəbul etməyə məcbur edirlər</b> (nahkumu lahā bihukm al-İslām va nujbiruhā ‘alayhi). <b>Bu baş verdikdən sonra onunla cinsi əlaqə qanunidir.</b>}} | Şafeinin məsələyə yanaşması bir qədər fərqlidir. Əsir götürülmüş yetkin məcusi və ya bütpərəst qadınlardan bəhs edərkən, o, onları zorla dinini dəyişdirmək məsələsini qaldırmadan, İslamı qəbul etməyincə onlarla cinsi əlaqəyə icazə verilmədiyini müdafiə edir. Əgər əsir qadınlar yetkinlik yaşına çatmayıblarsa, lakin valideynlərindən ən azı biri ilə birlikdə əsir götürülüblərsə, hökm eynidir. <b>Lakin əgər qız valideynləri olmadan əsir götürülübsə və ya valideynlərindən biri İslamı qəbul edibsə, o, müsəlman hesab olunur və onu İslamı qəbul etməyə məcbur edirlər</b> (nahkumu lahā bihukm al-İslām va nujbiruhā ‘alayhi). <b>Bu baş verdikdən sonra onunla cinsi əlaqə qanunidir.</b>}} | ||
=== Həzz (mütə, ləzzət) / seks üçün kölələr (cəvari əl-vəty) və məişət xidməti (xidmə) === | |||
Pernilla Mürnün (Myrne, P.) 2019-cu ildə yazdığı "Onuncu əsrdən on ikinci əsrə qədər ərəb seks və kölə satınalma kitablarında həzz üçün kölələr"<ref>Myrne, P. (2019) ‘[https://www.academia.edu/45040376/Slaves_for_Pleasure_in_Arabic_Sex_and_Slave_Purchase_Manuals_from_the_Tenth_to_the_Twelfth_Centuries?sm=a Slaves for Pleasure in Arabic Sex and Slave Purchase Manuals from the Tenth to the Twelfth Centuries]’, ''Journal of Global Slavery'', 4(2), pp. 196–225. DOI: <nowiki>https://doi.org/10.1163/2405836x-00402004</nowiki></ref> adlı məqaləsində qeyd etdiyi kimi, sübutlara əsasən, qadınlar, ehtimal ki, orta əsrlər İslam dünyasında kölə əhalisinin əksəriyyətini təşkil edirdi və onların əsas fəaliyyəti məişət xidməti idi. Kişilərə öz qadın kölələri ilə cinsi əlaqədə olmağa hüquqi cəhətdən icazə verildiyi üçün (Bizans hüququnun birbaşa əksi olaraq),<ref>Bruning, J., & Huseini, S. R. (2023). Slavery in Byzantium and the Medieval Islamicate World: Texts and Contexts. ''Slavery & Abolition'', ''44''(4), 583–592. <nowiki>https://doi.org/10.1080/0144039X.2023.2264110</nowiki></ref> erotik toplular və seks kitabçaları modernizm öncəsi İslam dünyasında populyar ədəbiyyat idi; bu mənbələr, xüsusilə hüquqi yazılarla müqayisə edildikdə, cinsi köləlik tarixi üçün potensial zəngin mənbələrdir. O yazır:{{Quote|Myrne, P. (2019) ‘Slaves for Pleasure in Arabic Sex and Slave Purchase Manuals from the Tenth to the Twelfth Centuries’, Journal of Global Slavery, 4(2), pp. 196–225. PP. 196-197|Kişilərə öz qadın kölələri ilə cinsi əlaqədə olmağa icazə verildiyi üçün, kişilərin sahib olduğu kölə qadınlardan cinsi xidmət üçün də istifadə edilə bilərdi. Hüquqi və ədəbi mənbələrdən əldə olunan sübutlar göstərir ki, kölə bazarlarında əsasən cinsi xidmət üçün nəzərdə tutulan kölələr, əsasən məişət xidməti (xidmə) üçün nəzərdə tutulanlardan fərqləndirilirdi. Birinci qrup "həzz üçün kölələr" (mütə, ləzzət və ya həzz mənasını verən digər sözlər) və ya daha kəskin şəkildə "cinsi əlaqə üçün kölə qızlar" (cəvari əl-vəty) adlanırdı. Bu kölələrin bəziləri öz ağalarının kənizləri olur və onlardan övlad dünyaya gətirirdilər, lakin digərləri, ehtimal ki, müəyyən müddət cinsi məqsədlərlə istifadə edildikdən sonra tam ştatlı məişət xidmətinə keçirilirdilər; bu keçid kölə qadınlarla kontrasepsiya (hamiləlikdən qorunma) üsullarından istifadəyə icazə verilməsi ilə asanlaşırdı.}}Görürük ki, İslam hüquq məktəblərinin (məzhəblərin) yaranmasından çox sonra da cinsi əlaqə kişi sahiblər üçün bir hüquq kimi görülməyə davam etmişdir və zövcələrlə kölələrə bərabər münasibət bəslənilməmişdir:{{Quote|Myrne, P. (2019) ‘Slaves for Pleasure in Arabic Sex and Slave Purchase Manuals from the Tenth to the Twelfth Centuries’, <i>Journal of Global Slavery, 4(2),</i> pp. 196–225. PP. 203|Dövrün İslam hüquqi yazılarına görə, kişilərin qadınlar üzərində bir sıra imtiyazları var idi; cinsi həzz də onlardan biri idi. Maddi imkanları çatdığı müddətcə, onlara qeyri-məhdud sayda kölə kəniz saxlamağa icazə verilirdi. Erkən fütuhatlarda iştirak edən döyüşçülərə mükafat olaraq əsir qadınlar ayrılırdı; digər kişilər isə qadın kölələr üçün pul ödəməli idilər. Qiymətlər və təklif dəyişsə də, həzz üçün nəzərdə tutulan kölələr daha baha idi və ehtimal ki, hər zaman nisbətən varlı kişilər üçün bir imtiyaz kimi görülürdü. Əli ibn Nəsr və onun mənbələri tərəfindən ifadə edilən fikirlər paradoksaldır; cinsi tərəfdaşlar arasında harmoniya və qarşılıqlılıq ideal hesab edilsə də, kişilərin müxtəlif qadınlara hüquqi çıxış imkanı alqışlanır. [...] O, həmçinin azad zövcələri özündən uzaqlaşdırmadan, kölə qadınlarla "eksperimental" seksə bəraət qazandırmağa çalışır. Kölə qadınların daha dözümlü olduqlarını və fiziki güc tələb edən pozisiyalara üstünlük verdiklərini, azad zövcələrin isə daha zərif və hörmətə layiq olduqlarını iddia edərək, o, kişilərə kitabda sadalanan və təsvir edilən çoxsaylı seks pozisiyalarını sınaqdan keçirərkən qadın kölələrindən istifadə etməyi tövsiyə edir. Bu pozisiyalar azad qadınlarda alçaldılmış hissi yarada bilərdi, çünki onlar kişi tərəfindən aşağı qiymətləndirmə, cansıxıcılıq və sevgi çatışmazlığına işarə edir. Beləliklə, İbn Nəsr azad qadınların narahatlıqlarına toxunur və onları həm Allahın, həm də ərlərinin azad zövcələrə üstünlük verdiyinə inandırır. [...] O, elita təbəqəsindən olan kişilərin arzularına xitab edir və onların potensialını (cinsi gücünü) artırmaq üsullarına xeyli yer ayırır. Kişilər öz şəxsi həyatlarının ağasıdırlar və hüquqi hüdudlar daxilində cinsi təcrübələrini seçməkdə azaddırlar. İstəsələr tək bir zövcə ilə yaşaya bilərlər, yaxud maddi imkanları imkan verdiyi qədər (burada bu, təbii qəbul edilir) istədikləri qədər kölə kəniz ala bilərlər. Əs-Səməvəl insanın həyatını heyvanlar aləmi ilə müqayisə edərək belə nəticəyə gəlir ki, yeni tərəfdaş istəmək həm insan, həm də heyvan üçün təbii xüsusiyyətdir. Nəticə etibarilə, bir kişinin evində gözəl bir qadın olsa belə, o, sırf yeniliyin təravətini hiss etmək üçün vaxtaşırı yeni bir kölə qadın almaq istəyə bilər; bu fenomen əs-Səməvəl tərəfindən "yatağın yenilənməsi" (təcdid əl-firaş) adlandırılır.}}Qadının cəlbediciliyi ilə bağlı amillər kölə qadının dəyərinə təsir göstərirdi:{{Quote|Myrne, P. (2019) ‘Slaves for Pleasure in Arabic Sex and Slave Purchase Manuals from the Tenth to the Twelfth Centuries’, <i>Journal of Global Slavery, 4(2),</i> pp. 196–225. PP. 215-216|Hamiləlik, həqiqətən də, kölənin satışını ləğv edən qüsurlardan (uyub, tək halda ayb) biri idi. Fəqihlər nələrin qüsur hesab edilməli olduğunu, satışın ləğvi üçün əsasları və dəyərin azalmasına görə ödənilən təzminatı ətraflı müzakirə etmişdilər. Birincisi, qüsur malın — bu halda kölənin — dəyərini azaldan hər hansı bir amil idi. Bu amillər yerli şəraitə görə dəyişdiyi üçün fəqihlər yerli kölə tacirlərindən sözügedən qüsurun qiyməti azaldıb-azaltmadığını soruşmağı tövsiyə edirdilər. Cinsi əlaqə üçün alınan qadın kölələrin — cəvari əl-vəty ("cinsi əlaqə üçün qızlar") — xüsusi şərtləri var idi. | |||
Onların gözəlliyini və həzzvericiliyini azaldan qüsurlar satışın ləğvi və ya dəyərin azalmasına mütənasib olaraq təzminat ödənilməsi üçün əsas idi. Belə qüsurlara ağız qoxusu, bakirəliyin itirilməsi, boyanmış çıxan saçlar, zinaya meyllilik və ən diqqətçəkəni, cinsi orqandakı qüsurlar daxil ola bilərdi. Bununla belə, yadda saxlamaq vacibdir ki, kölə həzz üçün (li-ğayr əl-mütə) deyil, məişət və ya digər işlər üçün alınsa belə, kişi sahibi tərəfindən cinsi məqsədlərlə istifadə oluna bilərdi.}} | |||
== Kölə bazarları, hərəmlər və xədimlər (evnuxlar) == | |||
=== Kölə bazarları === | |||
Bir sıra hədislər ikinci xəlifə Ömər və onun eyni zamanda Peyğəmbərin səhabəsi olan oğlu İbn Ömər haqqında kölə qadınlar və kölə bazarları ilə bağlı rəvayətlər nəql edir. Məlumata görə, Ömər bir kölə qadını başına cilbab taxdığı üçün vurmuşdur, çünki bu, yalnız azad mömin qadınlar tərəfindən geyilməli idi. İbn Ömərin isə kölə qızları almaq istədikdə bazarda müntəzəm olaraq onların sinəsinə və ombalarına toxunduğu rəvayət edilir. İmam Malikin (vəfatı m. 795) Mədinədəki kölə qadınların sinələri açıq gəzməsindən şikayətləndiyi bildirilir. | |||
Conatan Braun özünün "Köləlik və İslam" (''Slavery & Islam'') kitabında yazır: "Şeyrazi (vəfatı 1193-4) kimi bəzi müsəlman alimlərinin etirazına baxmayaraq, görünür, İslam sivilizasiyasında kölə bazarlarındakı alıcıların potensial <nowiki><b>cariyələrin</b></nowiki> [kölə qızların] ombalarına və sinələrinə toxunması (təzyiq etməsi) adi hal idi. Bəzən alıcılar hətta kişi və ya qadın kölələrin cinsi orqanlarını da müayinə edirdilər, hərçənd 800-900-cü illərə aid papirus satış müqavilələrində tez-tez bunun edilmədiyini bildirən standart şablon ifadələr yer alırdı. Nəticə etibarilə, kölə qadınlar cinsi baxımdan müdafiəsiz idilər və öz ağalarının insafına qalmışdılar."<ref>Jonathan Brown, ''Slavery & Islam'', Oneworld publications, 2019, p. 132</ref> | |||
İslam hüququnda qadının övrəti, naməhrəmlərin (yaxın qohum olmayan kişilərin) yanında örtülməsi vacib olan bədən nahiyələridir. Fəqihlər [https://quran.az/33/59 Əhzab surəsinin 59-cu] ayəsini təfsir edərək, kölə qadınların azad müsəlman qadınlar kimi örtünməsini tələb etməmiş, kölənin saçının, qollarının və ayaqlarının bir hissəsinin açıq qalmasına icazə vermişlər. Hətta bir çoxları kölə qadının övrətinin yalnız göbəyi ilə dizləri arası olduğunu hesab edirdilər. Xalid Əbu Əl-Fədl özünün "Allahın Adından Danışmaq: İslam Hüququ, Avtoritet və Qadınlar" kitabında bu barədə ətraflı rəyləri işıqlandırmışdır.<ref>Khaled Abou el Fadl, ''Speaking in God's Name: Islamic Law, Authority and Women'', 2001, pp. 525-526 and endnotes 123-129</ref> Oliver Liman (Oliver Leaman) və Keçia Ali vəziyyəti belə xülasə edirlər: "Xalid Əbu Əl-Fədl qeyd edir ki, fəqihlər kölə edilmiş qadınların sinələrinin övrət təşkil edib-etmədiyi və ictimai yerlərdə örtülməsinin vacib olub-olmadığı barədə ixtilaf etmişlər."<ref>Oliver Leaman and Kecia Ali, ''Islam: The Key Concepts", 2010, London: Routledge, p. 14''</ref> | |||
=== Hərəmlər və xədimlər (evnuxlar) === | |||
Əməvilərdən başlayaraq, müsəlman xəlifələri tez-tez ixtiyarlarında olan çox sayda kənizləri ilə tanınırdılar; bu isə öz növbəsində onlarla cinsi əlaqəyə girməyəcəyinə etibar edilən xədim kölələrin xidmətindən istifadəni zəruri edirdi. El-Əzhəri Taif El-Əzhəri özünün "İslam Tarixində Kralıçalar, Xədimlər və Kənizlər" (Queens, Eunuchs and Concubines in Islamic History) kitabında qeyd edir ki: "Atası [Xəlifə Əbdülməlik, vəfatı m. 705] kimi, Xəlifə əl-Vəlid də çox sayda kənizə sahib idi". Bundan əlavə, o yazır: "Digər Əməvi valiləri də xədimlərin istifadəsində öz xəlifələrinin nümunəsini izləyirdilər. Bunun bir nümunəsi 733-cü ildə Əndəlüs valisi olan İbn Qutndur; o, təxminən 700 qadın köləyə və bir sıra xədimlərə sahib idi. Aydın məsələdir ki, hərəm böyüdükcə, onlara xidmət və mühafizə üçün daha çox xədim işə cəlb olunurdu". Abbasi dövründə Xəlifə əl-Mütəvəkkil (vəfatı 861) "digər cariyələrlə [qadın kölələr] yanaşı, 4000 kənizə sahib idi". Xəlifə əl-Müqtədir (vəfatı 932) isə çox sayda xədimə və "minlərlə digər cariyə və kənizə sahib idi ki, bunların xərcləri dövlət xəzinəsini boşaltmışdı". Həqiqətən də, onun sarayı "İslam tarixində ən çox xədimə sahib olan saray idi. Abbasi sarayında təxminən 11 000 xədim var idi: 4000 cariyəyə əlavə olaraq, təxminən 7000 qara dərili xədim və təxminən 4000 ağ dərili Səqalibə (slavyan) xədim".<ref>El-Azhari Taef El-Azhari, ''Queens, Eunuchs and Concubines in Islamic History'', Edinburgh University Press, 2019, pp. 70-71, 158-162</ref> | |||
Uilyam-Jerve Klarens-Smit (William-Gervase Clarence-Smith) qeyd edir ki: "Böyük bir hərəmdən seçilmiş bir neçə qadınla cinsi əlaqədə olmaqla, ağa (sahib), arzuolunmaz çoxsaylı kənizləri ailə həyatından məhrum edirdi. Əslində, o, bu qadınları özlərinin bir çox qadın kölələri ilə birlikdə 'məcburi həbs sisteminə' məhkum edirdi. Məcburi iffətdən bezən qadınlar zina edə və ya homoseksual əlaqələrə girə bilərdilər."<ref>W. G. Clarence-Smith, ''Islam and the Abolition of Slavery'', p. 89</ref> O, daha sonra qeyd edir ki, Səudiyyə Ərəbistanının qurucusu İbn Səud 3000 köləyə sahib idi və "o, kölə qızları öz yaxın tərəfdaşlarına paylayırdı".<ref>Elə orda. səh. 181</ref> | |||
El-Əzhəri Taif El-Əzhəri yazır: "Xədimlərdən Əməvilər sülaləsində birincidən sonuncuya qədər bütün xəlifələrin dövründə müxtəlif sayda və vəzifələrdə istifadə olunmuşdur. Biz bilirik ki, Peyğəmbərin bir xədimi olub, lakin onun sadəcə xaya hissəsi kəsilmiş bir xədim, yoxsa məcbub [cinsiyyət orqanının tamamı kəsilmiş] olduğu məlum deyil (bu fərq əhəmiyyətlidir, çünki birinci növ, daha sonra təhlil ediləcəyi kimi, hələ də cinsi əlaqəyə qabil ola bilərdi)". O, daha sonra sarayın kişilərin girməsinə icazə verilməyən hissələrində hərəm olduğu təqdirdə xədimlərin xidmətindən istifadənin faydalılığını izah edir. Bu, digər bəzi qədim sivilizasiyalar tərəfindən də tətbiq olunmuşdur. O əlavə edir: "İslamda xədimləşdirmə (kastrasiya) qadağan olunsa da — belə ki, Peyğəmbər əvvəl də qeyd edildiyi kimi nəfslə mübarizə konsepsiyasını rədd etmişdi — bir və ya bir neçə xədimə sahib olmaq qadağan deyildi. Xədimləşdirmə aktı erkən İslam tarixində əsasən ağ dərili xədimlərin idxal edildiyi İspaniya və Bizansda, həmçinin qara dərili xədimlərin alındığı Həbəşistan (Efiopiya) və Taykurda (Afrika) həyata keçirilirdi. Bu vəhşi, qeyri-insani təcrübə heç bir dövrdə və ya zamanda müsəlman qanunları tərəfindən pislənilməmişdir; bu, insanın ən gözəl surətdə yaradıldığını (Tin surəsi, 4-cü ayə) vurğulayan Quranın Allahın yaratdığına müdaxilə hesab etdiyi bir əməl qarşısında təəccüblüdür. Peyğəmbərin əvvəl qeyd olunan qadın sünnətinə (cinsiyyət orqanının kəsilməsi) verdiyi razılıq, burada insan bədəninin qalıcı şəkildə şikəst edilməsinə və ağır psixofiziki nəticələrə səbəb olan razılıqla müqayisə edilə bilər".<ref>El-Azhari Taef El-Azhari, ''Queens, Eunuchs and Concubines in Islamic History'', pp. 68-69</ref> | |||
Con Azuma (John Azumah) yazır ki, "On səkkizinci əsrin ortalarından etibarən Baqirmi əsas ixracatçıya çevrilsə də, Efiopiya çox uzun müddət müsəlman dünyası üçün xədimlərin əsas mənbəyi olmuşdur." O, 19-cu əsrə aid hesabatlarda bu proseduru belə təsvir edir:{{Quote|John Alembillah Azumah, ''The Legacy of Arab-Islam in Africa: A Quest for Inter-religious Dialogue'', p. 178<ref>John Alembillah Azumah, ''The Legacy of Arab-Islam in Africa: A Quest for Inter-religious Dialogue'', Oxford: Oneworld, 2001, ebook edition published 2014, p. 178</ref>|Səkkiz-on yaş arası oğlan uşaqları üzərində həyata keçirilən bu əməliyyat, İslamda qadağan olunmasına baxmayaraq, həddindən artıq yüksək ölüm nisbəti ilə icra edilirdi. Qustav Naxtiqala (Gustav Nachtigal) bildirilmişdi ki, Baqirmidə əməliyyat olunanların təxminən cəmi 30 faizi sağ qalırdı, digər hesablamalar isə ölüm nisbətinin 80 faizə qədər çatdığını göstərirdi. Bu vəhşi əməli bədən dərili qurbanlar üçün xüsusilə amansız edən məqam o idi ki, əməliyyatları onlara cinsi əlaqə (koitus) imkanını tamamilə itirməyə yol açmayan ağ dərili həmkarlarından fərqli olaraq, qaradərililərin xədimləşdirilməsi xalq arasında "qarınla eyni səviyyədə" adlandırılan üsulla — yəni cinsiyyət orqanlarının tamamilə amputasiyası ilə həyata keçirilirdi.}} | |||
== İslam dövründə Afrika kölələrinin ticarəti == | |||
Tamamilə müasir və geniş yayılmış bir iddiaya görə, İslamın məqsədi köləliyi tədricən ləğv etmək olmuşdur. Con Azuma (John Azumah) özünün "Afrikada Ərəb-İslam Mirası" (''The Legacy of Arab-Islam in Africa'') kitabında arqument gətirir ki, əgər belə bir baxış qəbul edilərsə, onda İslam belə bir nəticə hasil etmək məsələsində təsəvvür edilə biləcək ən böyük dərəcədə uğursuzluğa uğramışdır. Köləlik Afrikadakı müəyyən müsəlman cəmiyyətlərinin dini, mədəni və iqtisadi həyatının o qədər ayrılmaz hissəsi idi ki, Britaniya müstəmləkəçiliyinin digər yerlərdəki köləliyə qarşı siyasətinə baxmayaraq, bu cür yerlərdə müstəmləkə qanunları kölə basqınlarını və ticarətini dayandırsa da, mövcud kölələrin hüquqi statusunun davam etməsinə icazə verirdi. Sudanda köləliyin ləğvi onların həyat tərzinə müdaxilə və İslama zidd bir addım kimi görülürdü<ref>John Alembillah Azumah, <nowiki>''</nowiki>Afrikada Ərəb-İslam Mirası: Dinlərarası Dialoq Axtarışı<nowiki>''</nowiki>, Oksford: Oneworld, 2001, e-kitab nəşri 2014-cü ildə çap olunub, səh. 141-2, 174.</ref>. O həmçinin müşahidə edir ki, İslam Afrikaya ilk dəfə köləlik ideologiyasını gətirdi və köləliyin əsas haqq qazandırıcısı kimi küfr, yəni imansızlıq çıxış edirdi.<ref>Elə orda, səh. 144-9. Bu, digər alimlər tərəfindən də qəbul edilmişdir, lakin mübahisəli olsa da, Azuma orta əsr mətnlərindən sitatlar gətirərək iddia edir ki, bu ideologiyanın əlavə olaraq irqçi bir ölçüsü də var idi (səh. 149-161) və köləlik İslam hakimiyyəti altında bir təsisata çevrilməzdən əvvəl Afrikada marjinal (ikinci dərəcəli) xarakter daşıyırdı (səh. 131-137). Bu iddiaların hər ikisi Klarens-Smit tərəfindən çaşdırıcı olduğu üçün (şübhəsiz ki, irqçi baxışların olduğunu etiraf etməklə yanaşı) və ya Afrikadakı İslamdan əvvəlki köləliklə bağlı bəzi mühüm elmi araşdırmalara məhəl qoymadığı üçün tənqid edilmişdir.Clarence-Smith, W. G. (2003). [http://www.jstor.org/stable/1581854 Review of The Legacy of Arab-Islam in Africa: A Quest for Inter-Religious Dialogue, by J. A. Azumah]. Journal of Religion in Africa, 33(3), 334–336.</ref> | |||
Ənənəvi qaradərili afrikalıların kölə halına salınması İslamın başlanğıcından etibarən və bütün İslam tarixi boyu davam etmişdir. Bu proses 18 və 19-cu əsrlərin cihad dövrlərində daha da intensivləşmiş, Oman sultanı Səid bin Sultanın (vəfatı 1856) öz paytaxtını Zənzibara köçürməsi və orada plantasiya təsərrüfatı qurması ilə Şərqi Afrika kölə ticarəti daha da genişlənmişdir.<ref>Elə orda. səh.162, 165, 167</ref> Məhəmməd Bəşir Salau qeyd edir ki, Osman dan Fodionun Şimali Nigeriyadakı Hausa krallıqlarına qarşı cihadı, milyonlarla qeyri-müsəlman köləsi olan və dünyanın ən böyük kölədar cəmiyyətlərindən birinə çevrilən Sokoto xilafətinin qurulması ilə nəticələndi.<ref>Mohammed Bashir Salau, [https://academic.oup.com/ahr/article-abstract/126/1/429/6244003 Plantation Slavery in the Sokoto Caliphate: A Historical and Comparative Study]. Rochester, NY: University of Rochester Press, 2018</ref> Con Azuma Afrikadakı müxtəlif müsəlman kölə karvanı marşrutlarını təfərrüatı ilə izah edərkən 19-cu əsrin şahidlərinin hesabatlarından sitatlar gətirir:{{Quote|John Alembillah Azumah, ''Afrikada Ərəb-İslam Mirası'', səh. 162-3|Müsəlman ərəblər, demək olar ki, yeddinci əsrdən başlayaraq qaradərili afrikalıların Şərqi və Mərkəzi Afrikadan İslamın mərkəzi bölgələrinə kölə ticarətinin əsas vasitəçiləri olmuşlar. | |||
[...] | |||
Afrikanın daxili hissələrindən Tanganika gölü vasitəsilə sahilə qədər uzanan yol, taqətdən düşmə, aclıq və ya bəzən hələ də bir-birinə zəncirlənmiş halda olan kölələrin onları aparanların qəddarlığı nəticəsində ölməsi səbəbindən skeletlərlə dolu idi. Səyahətlər zamanı ölümlər o qədər çox idi ki, hesablamalara görə, Zənzibar sahillərinə çatan hər bir köləyə qarşı yolda dörd və ya beş nəfər həyatını itirirdi. Səyib-bin-Həbib adlı ərəb kölə tacirinin 1882-ci ildə etiraf etdiyi bildirilir ki, qitənin daxilindən əldə etdiyi 300 kölədən yalnız 50-si sahilə sağ çatmışdı. Devid Livinqston (David Livingstone) müşahidə etmişdi ki, əgər basqınlar zamanı törədilən qətliamlar və yollardakı ölümlər birlikdə nəzərə alınsa, Zənzibara çatan hər bir kölənin qiyməti təxminən on insan həyatına bərabər olurdu.}}Trans-Sahara kölə marşrutunu təfərrüatları ilə izah etdikdən sonra o, belə yazır:{{Quote|John Alembillah Azumah, ''Afrikada Ərəb-İslam Mirası'', səh. 165-6|Bir çox şahid ifadələri marşrut boyu baş verən insan itkiləri barədə çox sarsıdıcı şəkildə danışır. 1822-ci ildə bir şahid tərəfindən verilən belə hesabatlardan birində Bir Muşuru (Bir Mushuru) yaxınlığındakı bir quyudan bəhs edilir ki, burada "ətrafdakı torpaq susuzluq və yorğunluqdan əldən düşərək gəlib çatan kölələrin insan skeletləri ilə doludur". Bir nöqtədə "yüzdən çox skelet" var idi. Qustav Naxtiqal (Gustav Nachtigal) eyni quyuda ətrafa səpələnmiş skeletlərdən və "hələ də mavi pambıq parçalara bürünmüş, quma yarı-basdırılmış bəzi uşaqların mumiyalanmış cəsədlərindən" bəhs edirdi. "Əl-Həmmar quyuları" (the wells of El Hammar) olaraq adlandırılan digər quyularda isə skeletlər sayısız-hesabsız idi. Marşrutun özü də eyni dərəcədə, gündəlik səksən-doxsan ədəd artan skeletlərlə dolu idi. | |||
[...] | |||
Şərqi Afrikada əldən düşmüş və ya xəstə kölələrin, həmçinin qaçmağa cəhd edənlərin öldürülməsi üsullarından Trans-Sahara marşrutunda da istifadə olunurdu. Naxtiqal Baqirmidən Kuka kölə bazarlarına qədər yüzlərlə kölədən ibarət bir karvanı müşayiət etmiş və əldən düşmüş, xəstə kölələrin boğazlarının kəsilərək qətlə yetirilməsinin şahidi olmuşdur. Belə dəhşətli təcrübələrdən sonra Naxtiqal qeyd edirdi ki, "kölə ticarətinin bütpərəst qurbanlarının üzərinə qoyduğu yükün ağırlığını qiymətləndirərkən nəzərə almaq lazımdır ki, Kukaya çatan hər bir nəfərə qarşı, yəqin ki, yolda ölmüş və ya yoxa çıxmış üç-dörd nəfər var idi". | |||
Fransız bir müşahidəçinin hesablamalarına görə, Şimali Afrika kölə bazarlarında satılan bir kölənin qiyməti, basqınlar zamanı öldürülən və ya tranzit zamanı tələf olan digər on nəfərin itkisini təmsil edə bilərdi. Basqınlar və əsarətə aparan səyahət zamanı baş verən bu əhəmiyyətli dərəcədə yüksək insan itkisindən əlavə, mühafizəkar hesablamalar göstərir ki, son on dörd əsr ərzində tropik Afrikadan kənardakı müsəlman torpaqlarına on bir ilə on dörd milyon arasında afrikalı daşınmışdır.}}Azuma Məkkədəki kölə bazarları haqqında belə yazır:{{Quote|John Alembillah Azumah, ''Afrikada Ərəb-İslam Mirası'', səh. 166-7|İslamın ən müqəddəs şəhəri olan Məkkə "dünyanın kölə ticarəti mərkəzinə" çevrilmişdi və iyirminci əsrin ortalarına qədər bu statusunu qoruyub saxlamışdı; Şərqi Afrika və Sudandan əsir götürülüb gətirilən kölələr oradan Ərəbistanın və müsəlman dünyasının bütün hissələrinə paylanılırdı. [...] Səudiyyə Ərəbistanı, Küveyt və Omanın kölə bazarlarında, xüsusən də Məkkədə kölələrin alqı-satqısı iyirminci əsrin ortalarına qədər davam etmişdir. Hətta 1960-cı ildə bəzi Tuarerq əyanlarının Həcc ziyarəti xərclərinin bir hissəsini ödəmək üçün Ərəbistanda kölə satdıqları bildirilmişdir.}}1962-ci ildə Krallıqda köləlik ləğv edilərkən, "Birləşmiş Millətlər Təşkilatının köləlik əleyhinə hesabatları həmin vaxt Səudiyyə Ərəbistanında 100,000 ilə 250,000 arasında kölənin olduğunu təxmin edirdi"; 1960-cı ildə Oman hökmdarının devrilməsi isə sultanın öz sarayında 500-ə yaxın kölə saxladığını üzə çıxardı.<ref>John Alembillah Azumah, <nowiki>''</nowiki>Afrikada Ərəb-İslam Mirası<nowiki>''</nowiki>, səh. 174</ref> 1964-cü ildə çəkilmiş və hazırda YouTube-da geniş yayılmış bir Amerika sənədli filmi, rəsmi ləğvdən bir neçə il sonra belə Səudiyyə Ərəbistanında qeyri-qanuni kölə bazarlarının mövcudluğunun davam etdiyini göstərir.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Ds2kliM2Yb4 Ərəbistanın kölə bazarı (1964)] - Youtube.com</ref> | |||
== Praktikada kölələrlə rəftar == | |||
İslam hakimiyyəti altında köləliyin tarixi faktları ilə bağlı bir sıra miflər həm İslami apologetik (müdafiə xarakterli) diskursda, həm də bəzi sadəlövh Qərb akademik müəllifləri tərəfindən geniş şəkildə təbliğ olunur. Bunlar adətən İslam mətnlərində kölələrlə rəftar qaydalarına əsaslanan yanlış nəzəri fərziyyələrdir və ya müxtəlif səyyahların ev xidmətçisi kimi çalışan kölələrin ümumiyyətlə sadiq olduqlarını və onlarla yaxşı rəftar edildiyini müşahidə etmələri ilə bağlıdır. Digərləri isə kölələrin hərbi, siyasi və hətta iqtisadi güc mövqelərinə yüksəlmə potensialını qabardırlar. Lakin Azuma qeyd edir ki, Məmlüklərdən (1250-1517-ci illərdə Misir və Suriyanı idarə edən kölə-generallar tərəfindən qurulmuş sülalə) fərqli olaraq, xədim edilmək "qara Afrika xaricindəki müsəlman dünyasında qaradərilinin hər hansı yüksək vəzifəyə çata biləcəyi, demək olar ki, yeganə yol" idi. Bundan əlavə, müsəlman torpaqlarındakı kölələrin çoxu ev xidmətçisi olmaq üçün nəzərdə tutulsa da, bir çox qadın kölələrdən kəniz kimi (həm hökmdarların hərəmxanalarında, həm də şəxsi mülklərdə) istifadə edilirdi; kölələrin əhəmiyyətli bir hissəsi isə plantasiyalarda işlədilirdi, piyada əsgər kimi xidmət edirdi və ya xədim edilərək hərəmxana xidmətçisinə çevrilirdi.<ref>John Alembillah Azumah, <nowiki>''</nowiki>Afrikada Ərəb-İslam Mirası<nowiki>''</nowiki>, səh. 175-180</ref> Plantasiyalarda işlədilən kölələrlə sərtlik və qəddarlıqla rəftar edilirdi:{{Quote|John Alembillah Azumah, ''Afrikada Ərəb-İslam Mirası'', səh. 181-182|Hələ doqquzuncu əsrdə, böyük ərəb tarixçisi ət-Təbəriyə görə, Zənclər (şərqi afrikalı kölələr) cənubi İraqın duzlaqlarında 500 ilə 5000 nəfərlik qruplar halında işlədilirdilər. Ət-Təbəri qeyd edir ki, onların vəziyyəti “həddindən bəsadətli” idi və onlar orada hərfi mənada “çarəsiz və evsiz-eşiksiz şəkildə qandallanmışdılar”. Onların mükafatı isə sadəcə “bir neçə ovuc yeməkdən” ibarət idi. Bu acınacaqlı vəziyyət bir neçə üsyana səbəb oldu ki, onlardan ən şiddətlisi eramızın 868-ci ilindən 883-cü ilinə qədər, on beş il davam etdi. | |||
On doqquzuncu əsrə aid bir şahid ifadəsi Fars körfəzi bölgələrindəki kölələrin vəziyyətini “dəhşətli bir şey” kimi təsvir edirdi; o daha sonra qeyd edirdi ki, “bütün bunların bəlkə də ən pis hissəsi mirvari dalğıclığıdır”. Bu tapşırıq üçün daha güclü kişi kölələr seçilirdi: | |||
::"Və onlar mirvari sədəfləri üçün suya dalmazdan əvvəl nəfəs almalarının qarşısını almaq üçün burunlarına bir qisqıc taxılır. Sonra əllərində bir çəkic və yüngül bir səbətlə qayıqdan suya atılırlar və suyun üzünə çıxdıqda sədəfləri qayığa ötürürlər, bir qurtum hava aldıqdan sonra isə yenidən aşağı göndərilirlər. Əgər müəyyən sayda sədəf çıxarmağı bacarmasalar, şiddətli şəkildə döyülürlər. Çox keçmədən onların ağciyərləri sıradan çıxmağa başlayır və hər şey onlar üçün tezliklə bitir." | |||
İyirminci əsrə aid bir şahid eyni vəziyyəti “iyrənc və dəhşətli bir şey” kimi təsvir etmişdir. “Kişilər və qadınlar heyvan səviyyəsində yaşayırlar. Onlara mümkün qədər az vəsait xərclənir, çünki onlara sadəcə mirvari dalğıclığı üçün bir avadanlıq parçası kimi baxılır”. Eyni zamanda qeyd edilmişdir ki, ümumilikdə Şimali Afrikada, xüsusən də Misirdə kölələr dözülməz iqlim şəraitində, çılpaq və aclıq rasionu ilə işləyirdilər ki, bunun nəticəsində onlar minlərlə olmasa da, yüzlərlə ölürdülər. | |||
Tropik Afrikanın daxilində müsəlman dövlətləri və icmaları kölələrdən kəndli təsərrüfatında və irimiqyaslı kənd təsərrüfatı istehsalında geniş istifadə edirdilər. Bu cür müsəlman icmalarında kölələrin vəziyyəti yumşaq olmaqdan çox uzaq idi. 1820-ci ildə Rene Kaye (Rene Caillié) Seneqambiya bölgəsində kölələrin bir neçə kiçik kölə kəndində yaşadığı çoxsaylı kölə əsaslı plantasiyalar barədə məlumat vermişdi. Kaye müsəlman ev sahiblərindən birini onun çəltik plantasiyasına müşayiət etmiş və kölə işçilərin vəziyyətini bu sözlərlə təsvir etmişdir: “Yazıq kölələr yandırıcı günəşin istisi altında tamamilə çılpaq işləyirlər. Sahibin varlığı onları qorxudur, cəza qorxusu isə işi sürətləndirir... az paltarı olan qadınların isə uşaqları bellərinə bağlanmışdı”. On doqquzuncu əsrin sonu və iyirminci əsrin əvvəllərində Maraka kölələrinin kütləvi qaçışları haqqında məlumat verən bir fransız inzibatçı qeyd edirdi: “Əgər Maraka öz kölələrinə qarşı qidalanmada [rasionda] daha az xəsisliklə və adəti münasibətlərdə daha çox insanlıqla rəftar etsəydi, qaçışlar daha az tez-tez baş verərdi”. | |||
Zənzibarda isə yaxşı məlumdur ki, yaşlaşan və ya xəstələnən, iqtisadi dəyəri qalmayan kölələr öz başlarının çarəsinə baxmaq üçün tərk edilirdi və onların çoxu yoxsulluq içində acından ölürdü. Bəziləri isə sahibləri tərəfindən vəhşicəsinə öldürülür və cəsədləri dəniz kənarına atılırdı.}} | |||
== Həmçinin bax == | == Həmçinin bax == | ||