147
edits
Məcburi evlilik: Difference between revisions
Jump to navigation
Jump to search
→İslam hüququ
| [pending revision] | [pending revision] |
No edit summary |
|||
| Line 23: | Line 23: | ||
'''Malikin''' hüquqi metodologiyası Mədinə əhalisinin adət-ənənəsini bu hədisdən daha nüfuzlu hesab edirdi. Ali qeyd edir ki, "Malik üçün ya bakirəlik, ya da azyaşlı olmaq məcburiyyətə icazə verirdi, buna görə də azyaşlı olmayan (həddi-büluğ yaşına çatmış) bakirə məcbur edilə bilərdi. Əvvəlki evlilik, əgər cinsi əlaqə baş verməyibsə, atanın məcbur etmə səlahiyyətini ortadan qaldırmırdı".<ref>Kecia Ali, "Marriage and Slavery in Early Islam", pp. 33</ref> {{Muwatta|28||6}} və {{Muwatta|28||7}}, Malikin "Muvatta" əsərində bu mövzu ilə bağlı olan hədis nümunələridir. Malikin rəylərini də qeyd edən "Mudəvvənə" əsəri, məsləhətləşmə haqqındakı hədisi "vəli" (qəyyum) sözünün oradakı atanı istisna etdiyini iddia edərək, bunun yalnız atasız bakirəyə aid olduğu izahı ilə təqdim edir.<ref>Kecia Ali, "Marriage and Slavery in Early Islam", pp. 35</ref> | '''Malikin''' hüquqi metodologiyası Mədinə əhalisinin adət-ənənəsini bu hədisdən daha nüfuzlu hesab edirdi. Ali qeyd edir ki, "Malik üçün ya bakirəlik, ya da azyaşlı olmaq məcburiyyətə icazə verirdi, buna görə də azyaşlı olmayan (həddi-büluğ yaşına çatmış) bakirə məcbur edilə bilərdi. Əvvəlki evlilik, əgər cinsi əlaqə baş verməyibsə, atanın məcbur etmə səlahiyyətini ortadan qaldırmırdı".<ref>Kecia Ali, "Marriage and Slavery in Early Islam", pp. 33</ref> {{Muwatta|28||6}} və {{Muwatta|28||7}}, Malikin "Muvatta" əsərində bu mövzu ilə bağlı olan hədis nümunələridir. Malikin rəylərini də qeyd edən "Mudəvvənə" əsəri, məsləhətləşmə haqqındakı hədisi "vəli" (qəyyum) sözünün oradakı atanı istisna etdiyini iddia edərək, bunun yalnız atasız bakirəyə aid olduğu izahı ilə təqdim edir.<ref>Kecia Ali, "Marriage and Slavery in Early Islam", pp. 35</ref> | ||
İbn Əbi Zeydin (v. 996) "Risalə" əsəri Maliki fiqhinin (hüququnun) klassik dərsliklərindən biridir. Orada aşağıdakılar qeyd olunur:{{Quote|[https://bewley.virtualave.net/Rismarr.html Risalah 32.2a, translated by Aisha Bewley]|Ata, həddi-büluğ yaşını keçmiş olsa belə, bakirə qızının evliliyini onun icazəsi olmadan təşkil edə bilər. Onunla məsləhətləşib-məsləhətləşməmək atanın öz ixtiyarındadır.}}'''Şafei''' yuxarıda sitat gətirilən hədisi elə şərh etmişdir ki, ata hələ də bakirə qızını evlilik müqaviləsinə məcbur edə bilərdi. Baun izahına görə, Şafei bunu hədisin qəyyum qismindəki atalara aid olduğunu iddia edərək əsaslandırırdı; onun fikrincə, bakirə ilə məsləhətləşmək istəyə bağlı olmalıdır, əks halda bakirə ilə qeyri-bakirənin razılıq hüququ arasında heç bir fərq qalmazdı. O, daha sonra arqument gətirirdi ki, hədisdə qeyd olunan məsləhətləşmə qız üçün psixoloji fayda daşıyır və xoş rəftardır, lakin hər bir halda heç bir səlahiyyəti olmadığı üçün qız atasına tabe olmaq məcburiyyətindədir. Evlilik müqaviləsi bağlanarkən bakirə qız və həddi-büluğ yaşına çatmamış oğlan atanın səlahiyyəti qarşısında bərabərdir.<ref>Carolyn Baugh, ''Minor Marriage in Early Islamic Law'', pp. 124-126</ref> Keçia Ali də bənzər şəkildə bildirir ki, Şafei üçün hədisdəki məsləhətləşmə yalnız bir tövsiyə idi və əgər ata həddi-büluğ yaşına çatmış (baliğ) bakirə qızı üçün evlilik müqaviləsi bağlayarsa, qız etiraz etsə belə, bu müqavilə ləğv edilmir. Daha nadir hallara — yəni azyaşlı qeyri-bakirələrə gəlincə, Ali qeyd edir ki, Şafeiyə görə, belə qızların yetkinlik yaşına çatana qədər yenidən ərə verilməsi qəti qadağan idi; çünki qeyri-bakirə öz razılığı olmadan ərə verilə bilməzdi, azyaşlı isə hüquqi cəhətdən keçərli razılıq verə bilməzdi. Həm Malik, həm də Şafei üçün atanın bakirə qızını evlənməyə məcbur etmə səlahiyyəti hətta yetkinlik yaşından sonra da davam edirdi. O qeyd edir ki, Şafei üçün "qadın bakirə qaldığı müddətcə azyaşlı ilə baliğ (yetkin) qadın arasında real fərq yox idi", hərçənd o, yetkinlik yaşına çatmış qızlarla məsləhətləşməyi tövsiyə edirdi.<ref>Kecia Ali, "Marriage and Slavery in Early Islam", pp. 35 - 36</ref> Bau da eyni şəkildə bildirir ki, Maliki və Şafei fəqihləri, bakirə qaldığı təqdirdə bir qadının atanın qəyyumluğundan azad olmaq üçün lazım olan yetkinliyə heç vaxt çata bilməyəcəyinə inanırdılar.<ref>Carolyn Baugh, ''Minor Marriage in Early Islamic Law'', p. 56</ref> | |||
Şafei fiqhinin məşhur əsəri, əl-Misrinin (v. 1367) "Umdət əs-Salik" (Səyyahın dayağı) kitabında aşağıdakılar qeyd olunur:{{Quote|"Umdət əs-Salik" (Səyyahın dayağı) m3.13, Nuh Ha Mim Keller tərəfindən tərcümə edilmişdir.|m3.13 Qəyyumlar iki növə bölünürlər: öz himayəsindəki qadınları kiminləsə evlənməyə məcbur edə bilənlər və buna ixtiyarı olmayanlar. | |||
(1) Öz himayəsində olan kəsi evlənməyə məcbur edə bilən yeganə qəyyumlar bakirə gəlinin atası və ya atasının atasıdır (babası). Burada "məcbur etmək" dedikdə, qızın razılığı olmadan onu münasib bir namizədlə (tərif: m4) evləndirmək nəzərdə tutulur. | |||
(2) Məcbur etmək ixtiyarı olmayanlar, qadın bunu qəbul edib icazə vermədiyi müddətcə onu kiminləsə evləndirmək hüququna malik deyillər.}}Keçia Ali dörd böyük fəqihdən digəri barədə deyir: "'''Əbu Hənifə''' həm bakirə, həm də qeyri-bakirə olan bütün qadınlar üçün yetkinlik yaşında (majority) məcburiyyəti rədd edir". Onun azyaşlı qeyri-bakirələr barəsindəki hökmünə dair heç bir qeyd yoxdur, lakin sonrakı Hənəfi mətnləri yetkinliyin həlledici olduğunu açıq şəkildə bildirir: "Həddi-büluğ yaşına çatmış (bāligh) bir qadın, qeyri-bakirə olsa belə, məcbur edilə bilməzdi; lakin azyaşlı bir qız, hətta dul (thayyib) olsa belə, məcbur edilə bilərdi".<ref>Kecia Ali, "Marriage and Slavery in Early Islam", pp. 33</ref> | |||
Bürhanəddin əl-Mərginaninin (v. 1197) "əl-Hidayə" əsəri Hənəfi fiqhinin (hüququnun) ən nüfuzlu toplularından biri idi. Orada aşağıdakılar qeyd olunur:{{Quote|[https://archive.org/details/Hedaya_201703/page/n285/mode/2up ''Al-Hidayah'' Vol 1 p. 492, translated by Imran Ahsan Khan Nyazee]|"Həddi-büluğ yaşına çatmış (major) bakirəni evlənməyə məcbur etmək vəliyə (qəyyuma) icazə verilmir. Əş-Şafei (Allah ona rəhmət eləsin) buna etiraz edir. [...] Biz hesab edirik ki, o, qanunvericinin (Allahın) xitabı ilə birbaşa müraciət olunan azad bir qadındır, buna görə də heç kimin onu məcbur etmək üçün onun üzərində səlahiyyəti yoxdur. Azyaşlı üzərindəki səlahiyyət isə düşüncə yetkinliyinin olmamasından qaynaqlanır."}}Aliyə görə, '''İbn Hənbəl''' hesab edirdi ki, doqquz və ya daha yuxarı yaşda evləndirilən qızla mütləq məsləhətləşilməlidir.<ref>Kecia Ali, "Marriage and Slavery in Early Islam", p. 208, footnote 21</ref> Bau, onun bu məsələdəki mirasını birmənalı olmayan (ziddiyyətli) kimi xarakterizə edir. Mövzu ilə bağlı bir qeyddə o, bakirə ilə məsləhətləşməyin zəruri olduğunu bildirmişdir; hərçənd, "onun rəylərinin digər bir versiyasında ondan bir kişinin öz bakirə qızını onunla məsləhətləşmədən evləndirə bilib-bilməyəcəyi soruşulduqda, bunun mümkün olduğunu, lakin qızla məsləhətləşilməsinə üstünlük verdiyini etiraf etmişdir".<ref>Carolyn Baugh,''Minor Marriage in Early Islamic Law'', p. 9</ref> Bau həmçinin qeyd edir ki, İbn Hənbəl doqquz yaşından yuxarı qızlarla məsləhətləşməyin vacibliyini vurğulamışdır.<ref>Kerolin Bau, ''Erkən İslam Hüququnda Azyaşlıların Nikahı'' (Minor Marriage in Early Islamic Law), səh. 139, haşiyə 65. | |||
"Əhməd ibn Hənbəlin doqquz yaşlı qızın mütləq icazə verməli olduğu və yetim qızların doqquz yaşına çatmamış qətiyyən evləndirilə bilməyəcəyi barədə təkidini müşahidə edin — bu hədd, şübhəsiz ki, Ayişənin rəvayətində təqdim olunan yaşlardan götürülmüş bir göstəricidir. (Nikah Fəsilləri, 63–64). Əhməd daha sonra iddia edir ki, ərlər doqquz yaşından kiçik (yetim) arvadları ilə cinsi əlaqədə olmamalıdırlar." | |||
Birinci iki məsələ ilə bağlı Bau (səh. 174, haşiyə 38) İbn Hənbəldən belə sitat gətirir:<blockquote>"Abdullah ibn Hənbəlin rəvayət etdiyi 'Nikah və Talaq Fəsilləri'ndən olan əsl sitat belədir: 'Əgər onun atası sağdırsa və qız doqquz yaşından kiçikdirsə, atasının onu evləndirməsi keçərlidir və qızın seçim haqqı yoxdur. Lakin doqquz yaşına çatdıqdan sonra, nə atası, nə də başqa biri onun icazəsi olmadan onu evləndirə bilməz. Atasından başqa birinin evləndirməli olduğu doqquz yaşına çatmamış yetimə gəldikdə isə, mən onun doqquz yaşına çatana qədər evləndirilməsini bəyənmirəm. Doqquz yaşına çatdıqda isə onunla məsləhətləşilməlidir. İcazə verdikdən sonra isə artıq onun seçim haqqı (imtina etmə hüququ) yoxdur'."</blockquote></ref> | |||
Aşağıdakı hissədə, Əhməd ibn Hənbəlin oğlu tərəfindən sitat gətirilən rəyində ataların yeddi yaşından kiçik qızlarını evliliyə məcbur edə biləcəyi qeyd olunur:{{Quote|"Nikah və Talaq Fəsilləri: İbn Hənbəl və İbn Rahveyhin Cavabları" Fəsil 3 (Abdullah) §18, Susan Spektorski tərəfindən tərcümə edilmişdir, Texas Universiteti Nəşriyyatı, 1993<ref name="Spectorsky">"Nikah və Talaq Fəsilləri" Əhməd ibn Hənbəl və dostu İshaq bin Rahveyhin insanların onlara verdiyi müxtəlif fiqh suallarına verdiyi "cavabların" məcmusudur. Kitab əslində üç fərqli məcmunun bir yerdə toplanmasıdır: birincisi məşhur hədis alimi Əbu Davuddan, ikincisi Əhmədin oğlu Abdullahdan, sonuncusu isə Əhmədin tələbələrindən biri olan əl-Kövsəcdəndir. Bu üç fərqli məcmu Nyu-York Şəhər Universitetinin Kuins Kollecinin təqaüddə olan professoru Susan A. Spektorski tərəfindən toplanmış və tərcümə edilmişdir.</ref>|O dedi: "Onun vəlisi (qəyyum) qızla məsləhətləşməlidir. Sonra əgər qız icazə verərsə, vəli onu evləndirə bilər." Mən dedim: "Bəs əgər icazə verməsə?" O dedi: "Əgər atası [onun vəlisi] olarsa və qız hələ yeddi yaşına çatmayıbsa, bu halda atasının onu evləndirməsi keçərlidir və qızın seçim haqqı yoxdur. Lakin əgər qız doqquz yaşına çatıbsa, nə atası, nə də başqa bir kəs onun icazəsi olmadan onu evləndirməməlidir."}}Keçia Ali daha sonra qeyd edir ki, Məhəmməd peyğəmbər və səhabələrinin nümunəsi fəqihlərin müzakirələrində mühüm yer tuturdu: "Hər nə qədər "əl-Muvatta" və "əl-Mudəvvanə"də səhabələrin və Peyğəmbərin öz qızlarını evləndirmələri haqqında rəvayətlər təqdim olunsa da, "əl-Umm" əsəri daha çox Peyğəmbərin Ayişə ilə evliliyinə diqqət yetirmişdir". Sonuncu mətnə (əl-Umm) toxunaraq o qeyd edir: "Şafeinin fikrincə, zifaf baş verən zaman o (Ayişə), hələ də azyaşlı idi. Məhəmməd və Ayişənin birliyinin bağlayıcı xarakteri, ataların öz azyaşlı bakirə qızları üçün bağlayıcı nikah müqavilələri bağlamaq səlahiyyətini təsdiqləyir: 'Əbu Bəkr Ayişə altı yaşında bir qız ikən onu Peyğəmbərlə (Allahın ona salavatı və salamı olsun) evləndirməsi və [Peyğəmbərin] o, doqquz yaşında bir qız ikən onunla cinsi əlaqədə olması göstərir ki, atanın bakirə üzərindəki haqqı, qızın öz üzərindəki haqqından daha üstündür'".<ref>Kecia Ali, "Marriage and Slavery in Early Islam", p. 35</ref> | |||
Yuxarıda sitat gətirilən hədislərlə yanaşı, nikah qanunlarında islahatların tərəfdarı olan müsəlmanlar aşağıdakı hədisləri xüsusi olaraq vurğulayırlar:{{Quote|{{Abu Dawud||2096|darussalam}}|Abdullah ibn Abbasdan rəvayət edilir: | |||
Bir bakirə qız Peyğəmbərin (s.a.s) yanına gələrək atasının onu öz iradəsinə zidd olaraq evləndirdiyini bildirdi; bunun üzərinə Peyğəmbər (s.a.s) ona seçim etmək ixtiyarı verdi.}}{{Quote|{{Ibn Majah||3|9|1873}}|Əbdürrəhman bin Yezid əl-Ənsari və Mücəmmə bin Yezid əl-Ənsari belə rəvayət etmişlər: | |||
Onların arasından Xidəm adlı bir kişi qızını evləndirdi, lakin qız atasının təşkil etdiyi bu evliliyi bəyənmədi. O, Allahın Rəsulunun (s.a.s) yanına gedib bu barədə ona danışdı və Peyğəmbər atasının kəsdiyi nikahı ləğv etdi. Bundan sonra həmin qadın Əbu Lübabə bin Əbdül-Münzir ilə evləndi.}}Bau bu və buna bənzər rəvayətləri müzakirə edir. Fəqihlər iddia edirdilər ki, Xidəmin qızı bakirə deyil, əvvəllər evli olub (dul qalıb) və Məhəmməd peyğəmbərin onun xahişini qəbul etməsinin səbəbi də budur. Lakin Bau fəqihlərin qızın vəziyyəti ilə bağlı bu fərziyyəsinin şübhəli olduğunu müdafiə edir.<ref>Carolyn Baugh,''Minor Marriage in Early Islamic Law'', pp. 65-66, 84-85</ref> | |||
== Həmçinin bax == | == Həmçinin bax == | ||